پژوهشگاه حوزه و دانشگاه روش شناسی علوم انسانی 1608-7070 31 125 2025 12 22 A Systematic Review of Rationality (Concept, Classification, Opinions and Views of experts) in Social Sciences with Emphasis on Management مروری نظام‎مند بر عقلانیت (مفهوم، دسته‎بندی، آرا و دیدگاه‎های صاحب‌نظران) در علوم اجتماعی با تأکید بر مدیریت 173 209 2420 10.30471/mssh.2025.11196.2667 FA ابوالفضل گایینی استادیار، مدیریت، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران. 0000-0002-8648-7854 علیرضا ادیب باسمنج کارشناسی ارشد، دانشکدگان فارابی دانشگاه، تهران، ایران Journal Article 2025 08 01 <strong>Extended Abstract </strong> <strong> </strong> <strong>Introduction and Objectives:</strong> Rationality is a fundamental concept in philosophy, natural sciences, and social sciences that plays a role in both theoretical and applied dimensions. “Reason” has undergone a transformation in its historical course from theoretical reason in the “Platonic-Aristotelian tradition” to modern instrumental reason. The concept of rationality as one of the central concepts in the humanities has complex dimensions and is derived from the French language (Arastekho, 2002, p. 681); however, “rationality” or “rational aspects” has many derivatives, all of which are derived from this word. Rationalization is a process by which realities and activities are placed within the scope of the dominance of reason. In fact, rationality is considered to be meaningful in a specific context (Turner, 2006: 145). Therefore, it can be said that a rational act is an act that convinces and convinces the power of reason or human reasoning; In this sense, reasoning is based on thinking and is different from feelings and emotions (Danaeifard et al., 2010; quoted by Snellen). One of the major challenges that researchers and theorists in this field face is the lack of a unified understanding of the concept of rationality and its related aspects. In general, the main question of this research is: “What is rationality and the aspects related to what has characteristics?”; The purpose of this research is to provide the audience with a better understanding of various aspects of rationality by relying on the study and collection of literature and theoretical background in the field of social sciences.<br /><strong>Research Method: </strong>In the field of applied research, there are several methods, each of which may be assigned different names depending on the characteristics of the research questions and the specific situations and conditions of the study. The most important of these studies are: case studies, historical, descriptive, exploratory, longitudinal and cross-sectional, field, laboratory, experimental and post-event, correlational and congruent, real and quasi-experimental. Descriptive research method is one of the most basic forms of research. This research, at the bottom of the research hierarchy pyramid and with a descriptive-analytical approach, examines rationality in terms of its application in social sciences. The fact that descriptive research is at the bottom of the research pyramid does not mean that it is unimportant, unscientific or worthless. This type of research describes phenomena in our world. These descriptions can be about basic information, activities, behaviors and fundamental changes in phenomena. The present research is of a descriptive-analytical type and has attempted to examine the concept of rationality and the issues and phenomena related to it with a systematic approach. In this direction, the views and opinions of prominent scholars in this field and their analysis and classification have been the researchers’ approach in this research. The main goal of this research is to accurately describe the concept of rationality, the opinions and views of experts in the field of rationality and related concepts. <strong>Research findings: </strong>First, different categories of rationality were presented, which were defined in different ways, depending on the differences in symbols, values, and culture of different societies: Practical rationality → Tactical response to environmental obstacles; realistic strategies. Formal rationality → A tool for standardizing decision-making; suitable for bureaucratic organization. Theoretical rationality → The development of complex analytical systems for prediction and evaluation. Value rationality → Inspiring social and cultural developments and the basis for value strategies in politics or religion. Finally, one of the conventional categories of value/substantive rationality and instrumental rationality and their characteristics were stated. After presenting the comprehensive model of rationality, the views of a number of thinkers and experts in the field of rationality were presented, and at the end, their opinions and thoughts based on the definition, purpose, and perspective are presented as follows: A summary of Habermas’s view, including his definition, purpose, and perspective on rationality Definition: Instrumental reason is a form of rationality. Purpose: Control and engineering processes and phenomena View: Man is an instrumental animal and at the same time a rational being; in contrast, instrumental reason proposes the concept of communicative reason with communicative action. A summary of Durkheim’s view, including his definition, purpose, and perspective on rationality Definition: Durkheim’s interpretation of rationality is the opposite of the positivist interpretation. Purpose: Theorizing with rational methods and (empirical confirmation) instead of empirical inference View: The rational ideal of the Enlightenment is the main factor in the existence and corruption of modern society. A summary of Weber’s view, including his definition, purpose, and view of rationality Definition: Complexity in the administrative, social, and economic system, the emergence of an extensive division of labor and the predictability of social and economic life, and human use of tools Objective: 1. Rational action in which the agent acts for the sake of profit and is aware of the effect of his action; 2. Irrational action in which the agent is aware of the effect of his action and does not seek benefit. View: Rationality is divided into two types: theoretical (referring to rationality in the sciences) and practical (the criteria by which man tries to control the environment). A summary of Lukács’ view, including his definition, purpose, and view of rationality Definition: In capitalism, human relations are transformed into commodity relations, and modern rationality promotes objectification. Objective: It seeks to resolve the contradictions of action. Viewpoint: From Lukács’s perspective, reason is worthy of its name when all non-rational elements are gathered into a coherent system. A summary of Heidegger’s view, including his definition, purpose, and view of rationality Definition: The definition of rationality is subject to change and transformation. Objective: Modern technology, which relies on instrumental rationality, is a symbol of the oblivion of existence. Viewpoint: A call for ontological rethinking A summary of Nietzsche’s view, including his definition, purpose, and view of rationality Definition: Instrumental reason is separate from real life and does not order human experience. Objective: Every view we have is an angle of truth. Viewpoint: Instrumental reason is the criterion of view. A summary of Schopenhauer’s view, including his definition, purpose, and view of rationality Definition: Reason is considered a servant of the will. Purpose: It does not promote the ideal of a rational system in the world in any way. Viewpoint: It rejects the rationalist theories of Hegel and other philosophers and points to the importance of the will and its role in shaping reality in human life. <strong>Discussion and Conclusion:</strong>Rationality has long been considered the backbone of management theories; however, the excessive emphasis on complete rationality in neoclassical management and economics created a gap between theory and organizational reality. Herbert Simon, criticizing this view, introduced the concept of “bounded rationality” that paid attention to the cognitive and environmental conditions of the factors in the decision-making process. Simon, believing in bounded rationality, summarizes it in the following limitations: Cognitive limitations: memory, attention, and information processing capacity. Informational constraints: incomplete access to data and decision outcomes. Time constraints: the need to make decisions within the framework of organizational scheduling. Simon (1957) showed that managers are forced to “satisfy” rather than maximize; that is, they accept an option that is “good enough.” In Islamic philosophy, reason has a special place and is emphasized as one of the sources of knowledge and guidance of man towards perfection and happiness. Along with revelation and tradition, reason is considered to be two essential elements in explaining and promoting religious teachings and a correct understanding of the Sharia. In Islamic philosophy, reason is divided into two main types: theoretical reason (al-‘aql al-nazrī) and practical reason (al-‘aql al-‘amlī). The subject of theoretical reason is related to the truths of things without addressing how actions are performed, and its goal is to fully understand and interpret the cause and effect of the universe, while practical reason is related to human action. <strong>Acknowledgements:</strong> “I dedicate this article to my parents and my beloved teacher, who paved the way for me with their patience and love.” <strong>چکیده گسترده</strong> <strong>مقدمه و اهداف:</strong> عقلانیت مفهومی اساسی در فلسفه، علوم طبیعی و علوم اجتماعی است که در بعد نظری و عرصۀ کاربردی نقش ایفا می‌‎کند. «عقل» در سیر تاریخی خود از عقل نظری در «سنت افلاطونی-ارسطویی» تا عقل ابزاری مدرن دچار دگرگونی شده است مفهوم عقلانیت به‌عنوان یکی از مفاهیم محوری در علوم انسانی دارای ابعاد پیچیده و برگرفته از زبان فرانسه است (آراسته‌خو، 1381، ص681)؛ اما «عقلانیت» یا «جهات عقلانی» مشتقات بسیار زیادی دارد که همگی از این کلمه گرفته ‎شده‌‎اند. عقلانی‌سازی فرایندی است که بر پایه آن واقعیت‌‎ها و فعالیت‌‎ها در محدوده سلطه خِرد قرار می‌‎گیرند.درواقع، عقلانیت را معنادار بودن در یک بافت خاص می‌‎دانند (Turner, 2006: 145). ازاین‌رو، می‌‎توان گفت که عمل عقلایی عملی است که قدرت خرد یا استدلال انسان را قانع و متقاعد می‌‎کند؛ در این معنا استدلال بر مبنای تفکر است و با احساسات و هیجانات متفاوت است (دانایی‌فرد و همکاران، 1389؛ به نقل از اسنلن). یکی از چالش‎های عمده‌ای که پژوهشگران و نظریه‌پردازان این حوزه با آن مواجه هستند عدم فهم واحد از مفهوم عقلانیت و جنبه‎های مرتبط با آن است. به‌طورکلی، سؤال اصلی این پژوهش عبارت است از: «عقلانیت چیست وجنبه‎های مرتبط با آنچه ویژگی‌هایی دارد»؛ هدف از انجام این پژوهش آن است تا با تکیه بر مطالعه و گردآوری ادبیات و پیشینه نظری در حوزه علوم اجتماعی فهم بهتری از جنبه‎های گوناگون عقلانیت را پیش روی مخاطب قرار دهد. <strong>روش پژوهش:</strong> در زمینه پزوهش‎های کاربردی، روش‎های متعددی وجود دارد که به هریک از آنها برحسب ویژگی پرسش‎های پژوهش و موقعیت‌ها و شرایط خاص مطالعه ممکن است نام‎های مختلف اختصاص داده شود. اهم این مطالعات عبارت است از: مطالعات موردی، تاریخی، توصیفی، اکتشافی، طولی و مقطعی، میدانی، آزمایشگاهی، تجربی و پس رویدادی، همبستگی و همخوانی، تجربی حقیقی و شبه‌تجربی. روش تحقیق توصیفی یکی از اساسی‌ترین شکل‎های تحقیق است. این تحقیق در پایین هرم سلسله‌مراتبی پژوهش و با رویکرد توصیفی-تحلیلی به بررسی عقلانیت از حیث کاربرد در علوم اجتماعی می‌پردازد. قرار گرفتن تحقیق توصیفی در پایین هرم تحقیق به معنای بی‌اهمیتی، غیر علمی یا بی‌ارزش بودن آن نیست. این نوع تحقیقات، پدیده‎های موجود در دنیای ما را توصیف می‌کنند. این توصیفات می‌توانند درباره اطلاعات پایه‌ای، فعالیت‌ها، رفتارها و تغییرات بنیادین پدیده‌ها باشند. پژوهش پیش رو از نوع توصیفی-تحلیلی است و تلاش نموده است تا به بررسی مفهوم عقلانیت و مسائل و پدیده‎های مرتبط با آن با رویکرد سیستماتیک بپردازد. در این مسیر دیدگاه‌ها و آرای اندیشمندان مطرح در این حوزه و تحلیل و دسته‎بندی آنها رویکرد پژوهشگران در این تحقیق بوده است. هدف اصلی در این پژوهش توصیف دقیق مفهوم عقلانیت، آرا و دیدگاه صاحب‌نظران در حوزه عقلانیت و مفاهیم مرتبط است. <strong>یافته</strong><strong>‎</strong><strong>های پزوهش: </strong>ابتدا دسته‎بندی‎های مختلف پیرامون عقلانیت ارائه شد که با توجه به تمایز نمادها، ارزش‌ها و فرهنگ جوامع مختلف تعاریف گوناگونی از آن ارائه شده است: عقلانیت عملی → پاسخ تاکتیکی به موانع محیطی؛ راهبردهای واقعیت‌‎گرایانه. عقلانیت رسمی → ابزار استانداردسازی تصمیم‌‎گیری؛ مناسب برای سازمان‎دهی بوروکراتیک. عقلانیت تئوریک → توسعۀ نظام‎های تحلیلی پیچیده برای پیش‌‎بینی و ارزیابی. عقلانیت ارزشی → الهام‌‎بخش تحولات اجتماعی و فرهنگی و بستر راهبردهای ارزشی در سیاست یا دین. در نهایت یکی از دسته‎بندی‎های مرسوم به عقلانیت ارزشی/ جوهری و عقلانیت ابزاری و ویژگی‎های آنها بیان شد. پس از ارائه مدل جامع عقلانیت دیدگاه تعدادی از اندیشمندان و صاحب‌نظران در حوزه عقلانیت مطرح شد و در پایان آرا و اندیشه‎های آنها بر پایه تعریف، هدف و دیدگاه به شرح ذیل ارائه شده است: خلاصه‌ای از دیدگاه هابرماس مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: عقل ابزاری شکلی از عقلانیت است. هدف: کنترل و مهندسی فرایندها و پدیده‌ها دیدگاه: آدمی جانوری ابزارسازی و در عین حال موجودی ناطق است؛ در مقابل عقل ابزاری مفهوم عقل ارتباطی با کنش ارتباطی را مطرح می‌کند. خلاصه‌ای از دیدگاه دورکیم مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: تفسیر دورکیم از عقلانیت عکس تفسیر پوزیتیویست‎هاست. هدف: نظریه‎پردازی با روش‎های عقلانی و (تأیید تجربی) به جای استنتاج تجربی دیدگاه: آرمان عقلانی روشنگری به منزله عوامل اصلی معایت و مفاسد جامعه مدرن است. خلاصه‌ای از دیدگاه وبر مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: پیچیدگی در نظام اداری، اجتماعی، اقتصادی، پیدایش تقسیم کار گسترده و پیش‎بینی پذیر شدن امور زندگی اجتماعی و اقتصادی، بهره‎گیری انسان از ابزارها هدف: 1. کنش عقلانی که فاعل به دلیل سود و منعفت بوده و آگاه به اثر فعل خودش است؛ 2. کنش غیرعقلانی که فاعل آگاه به اثر فعل خود بوده و به دنبال فایده نمی‎باشد. دیدگاه: عقلانیت به دو قسم نظری (اشاره به عقلانیت در علوم) و عملی (معیارهایی که انسان سعی می‎کند توسط آن محیط را کنترل کند) تقسیم می‎شود. خلاصه‎ای از دیدگاه لوکاچ مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: در سرمایه‎داری روابط انسانی به روابط کالایی تبدیل می‎شود و عقلانیت مدرن به شیء‌وارگی دامن می‎زند. هدف: درصدد حل تناقضات عمل برآمده است. دیدگاه: از دیدگاه لوکاچ عقل زمانی شایسته نام خود است که کلیه عناصر غیرعقلایی در نظامی منسجم گردآوری می‎شود. خلاصه‌ای از دیدگاه هایدگر مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: تعریف از عقلانیت دستخوش تغییر و دگرگونی می‎شود. هدف: تکنولوژی مدرن که متکی بر عقلانیت ابزاری است نماد فراموشی هستی است. دیدگاه: دعوت به بازاندیشی هستی‎شناسانه خلاصه‌ای از دیدگاه نیچه مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: عقل ابزاری از زندگی واقعی جداست و به نظم دادن تجربه انسانی نمی‎پردازد. هدف: هر نگاه ما زاویه‎ای از حقیقت است. دیدگاه: عقل ابزاری ملاک نگاه‎ها به حقیقت نیست. خلاصه‌ای از دیدگاه شوپنهاور مشتمل بر تعریف، هدف و دیدگاه وی از عقلانیت تعریف: عقل خادمی برای اراده محسوب می‎شود. هدف: به هیچ‎وجه ایدئالی از یک نظام عقلانی را در دنیا ترویج نمی‎کند. دیدگاه: نظریه‎های عقل‎گرایانه هگل و سایر فلاسفه را رد می‎کند و به اهمیت اراده و نقش آن در شکل‌گیری واقعیت در زندگی انسان اشاره دارد. <strong>بحث و نتیجه</strong><strong>‌</strong><strong>گیری: </strong>عقلانیت از دیرباز به‌عنوان ستون فقرات نظریه‎های مدیریت مطرح بوده است؛ اما تأکید بیش از اندازه بر عقلانیت کامل در مدیریت و اقتصاد نئوکلاسیک، فاصله‌‎ای را میان تئوری و واقعیت سازمانی ایجاد کرد. هربرت سایمون با نقد این دیدگاه، مفهوم «عقلانیت محدود» را معرفی کرد که به شرایط شناختی و محیطی عوامل در فرایند تصمیم‌گیری توجه می‌‎کرد.  سایمون با باور به عقلانیت محدود  آن را درمحدودیت‎های زیر خلاصه می‌کند: محدودیت‎های شناختی: حافظه، توجه و توان پردازش اطلاعات. محدودیت‎های اطلاعاتی: دسترسی ناکامل به داده‌ها و پیامدهای تصمیم. محدودیت‎های زمانی: نیاز به تصمیم‌گیری در چارچوب زمان‎بندی سازمانی. سایمون (Simon: 1957 )نشان داد که مدیران ناگزیر به «رضایت‌بخشی»^[1] به‌‎جای بیشینه‌سازی هستند؛ یعنی گزینه‌‎ای را می‌‎پذیرند که «کافی خوب» است. در فلسفه اسلامی عقل جایگاه ویژه‌ای دارد و به‌عنوان یکی از منابع شناخت و هدایت انسان به سوی کمال و سعادت مورد تأکید قرار گرفته است. عقل در کنار وحی و سنت، دو رکن اساسی در تبیین و ترویج آموزه‎های دینی و فهم صحیح از شریعت محسوب می‌شود. در فلسفه اسلامی، عقل به دو گونه اصلی تقسیم می‌‎شود: عقل نظری (العقل النظری) و عقل عملی (العقل العملی). موضوع عقل نظری مربوط به حقایق اشیاء است بدون اینکه به چگونگی انجام افعال بپردازد و هدف از آن شناخت تامّ و تأویل علّت و معلول عالم هستی است و عقل عملی مربوط به عمل انسان است. <strong>تقدیر و تشکر: </strong>«این مقاله را تقدیم به پدر و مادر و استاد عزیزم می‌کنم که با صبر و محبت خود مسیر پیش رویم را هموار کردند».   ^[1]. satisfying   https://method.rihu.ac.ir/article_2420_5eab9b21b2f24df37c6afadb7e0ba611.pdf