پژوهشگاه حوزه و دانشگاه روش شناسی علوم انسانی 1608-7070 31 125 2025 12 22 The Formative Cognitive Device: A Transformational Perspective on Research Methodology دستگاه شناختاری تکوینی: نگاهی تحولی به روش‎شناسی پژوهش 133 171 2422 10.30471/mssh.2025.11064.2649 FA فرهاد خرمائی دانشیار، روان شناسی تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران 0000-0001-9357-7068 Journal Article 2025 06 12 <strong>Extended Abstract </strong><br /><strong> </strong><br /><strong>Introduction and Objectives:</strong> The Formative Meta-Theory asserts that an effective and desirable research method must align with the cognitive architecture of human understanding and the ways knowledge is organized in the mind. Rooted in Islamic philosophy—particularly Mulla Sadra’s Transcendent Philosophy (Ḥikmat al-Muta‘āliyah)-this theoretical framework presents a cognitive approach to Formative Methodology that is consistent with the ontological and epistemological realities of the human mind. This alignment is intended to guarantee the depth and validity of research findings across both existential and cognitive levels, ensuring that the research method is not merely a tool for data collection but a process that itself promotes the formation of the researcher’s understanding and the knowledge under study. This perspective fundamentally challenges conventional positivist methods, which often focus on reductionism and the separation of mind from reality. The goal of this meta-theory is to establish a methodological foundation capable of analyzing phenomena that are complex, dynamic, and developmental in nature. This study introduces a conceptual cognitive system, termed the Formative Cognitive Device, which reflects the dynamic and multilayered structure of human understanding. Conceptualized as a spherical coordinate system, this device is designed to interpret phenomena (referred to as Entity) that emerge through the interaction between the internal cognitive capabilities of the mind and the external realities of existence. The device’s spherical nature symbolizes the comprehensiveness and interconnectedness of all dimensions of being and knowledge, integrating the spatial dimensions with the fourth dimension of time and the four causes of existence (material, formal, efficient, and final). The central question of the study is whether Formative Meta-Theory provides operationalizable foundations for research methods grounded in an Islamic worldview, and if so, what the structure of this cognitive system is and how it can support researchers in studying complex phenomena from a holistic and spiritual perspective.<br /><strong>Method</strong>: This research adopts a Formative abstraction method with a descriptive–inferential entity-ideagraphy approach. “Formative” here refers to the process of emergence, realization, and actualization of knowledge, reflecting a multi-method and integrative outlook. In contrast to linear and static viewpoints, this method emphasizes the continuous cycle of entity actualization and the understanding of deeper ontological and epistemological layers. The Entity-Ideagraphy approach involves representing phenomena as independent entities (Hastar in Persian) with specific dimensions, enabling their comprehensive analysis. The approach combines descriptive techniques for identifying, classifying, and defining components, with inferential reasoning to explore their interrelations. The descriptive phase includes documentary and content analysis of Islamic philosophical and psychological texts to extract key concepts. The inferential phase utilizes Mulla Sadra’s rational and analogical reasoning to explain the causal relationships between the entity’s dimensions. Phenomena are represented conceptually as entities formed through the interaction of internal capacities (the mind) and external elements (the outside world), and are shaped by the four causes (material, formal, efficient, and final). Time is introduced as the fourth dimension, completing the structure through which these entities emerge and are analyzed within a spatiotemporal context. Each of the four causes plays a central role: the final cause (purpose) provides direction to existence, and the efficient cause (the researcher’s mind) is actively involved in knowledge production. Abstraction is not merely the aggregation of elements, but a creative process of theorizing and constructing new conceptual frameworks, positioning the researcher as a wise and reflective agent who attains an integrated and ontologically coherent understanding of complex knowledge structures.<br /><strong>Results:</strong> The study develops the conceptual structure of a Formative Spherical Coordinate System—a cognitive device that represents the fundamental dimensions of phenomena within a layered ontological and topological space. This device is composed of three primary axes (efficient/final axis, formal/material axis, and temporal axis) that define each entity at their intersection. The system is founded on the principle that every phenomenon or entity is composed of a union of the four causes and time, and is analyzed within a spherical structure that embodies wholeness and continuity. The spherical shape reflects the continuous flow of Substantial Motion and the non-static nature of being. Serving as a methodological compass, this device enables researchers to locate data temporally and spatially, interpret relationships among indicators, and trace their formative development over time. By embracing multilevel and reciprocal causality, it demonstrates that the emergence of any phenomenon is the result of the simultaneous interplay of diverse causes in dynamic exchange. This reciprocal causality allows for the examination of the influence of internal and spiritual causes (efficient and final) on the material dimensions of the phenomenon. The central unit of analysis is the entity, which consists of concepts, elements (indicators), relationships, and governing principles. The relations among indicators are interpreted through structures such as whole–part, central–peripheral, similarity–difference, and influence–affected. For instance, in social phenomena, central indicators (like intent and purpose) and peripheral indicators (like manifest behaviors and actions) are examined dialectically. Each entity is seen as a microcosmic representation of a broader existential context, enabling the analysis of human and social phenomena across both micro and macro scales.<br />The conceptual structure of the Formative Spherical Coordinate System is illustrated below:<br />Conceptual Model of the Formative Spherical Coordinate System<br /><strong>Discussion and Conclusions: </strong>This study demonstrates that the Formative Cognitive Device offers a powerful alternative to conventional research methods by aligning the research process with the intrinsic structure of human cognition. By providing a structured tool for understanding a dynamic reality, this Formative Methodology fills a gap in research founded on an Islamic worldview. Drawing on the principles of Unity of Being, Gradation of Existence, and Substantial Motion, it emphasizes the dynamic and forming nature of reality and the possibility of understanding it through gradual inquiry. Thus, instead of focusing on a static state, the researcher studies the formative path of phenomena (Formative unfolding/Takwin) and their existential elevation. The approach avoids reductionism and dualism (such as the separation of mind from object), instead emphasizing a holistic, layered understanding achieved through approximation to truth. Approximation to truth signifies that each piece of research is a step toward understanding absolute reality, rather than a final stop at a fixed point. Knowledge is seen as the product of a reflective and constructive process in which the researcher is not merely an observer but a cognitive agent, whose presence and Formation are integral to knowledge production. The proposed methodology enables a synthesis of critical and contextual reasoning, combining the pre-structured faculties of the mind with empirical observation to yield actionable knowledge. Ultimately, the Formative Spherical Coordinate System and its accompanying meta-theoretical framework offer a robust philosophical and methodological foundation for Islamic research in the humanities and social sciences. This approach not only engages with what is..., but also encompasses what is in the process of becoming, thus effectively bridging the gap between abstract ontological concepts and empirical reality.<br /><strong>Acknowledgement: </strong>The author wish to express their sincere gratitude for the constructive comments provided by the esteemed reviewers and the dedicated efforts of the journal’s editorial and executive team.<br /><strong>Conflict of Interests: </strong>The author declare that there is no conflict of interest regarding the authorship and publication of this article. <strong>چکیده گسترده</strong><br /><strong>مقدمه و اهداف:</strong> هنگامی که از روش‎شناسی پژوهش سخن به میان می‎آید، پرسش بنیانی این است که مفروضات و اصول بنیادین روش‎های پژوهش از کجا نشئت می‎گیرند. پاسخ به این پرسش معطوف به گفتمان فرانظریه‎ای در سطح پارادایمی است. فرانظریه تکوینی بر این باور است که روش تحقیق مؤثر و مطلوب باید با معماری شناختی درک انسان و شیوه‎های سازمان‎دهی دانش در ذهن هم‎راستا باشد. این چهارچوب نظری، که ریشه در فلسفه اسلامی و به‎ویژه «حکمت متعالیه» ملاصدرا دارد، بر اصول اصالت وجود، تشکیک وجود و حرکت جوهری استوار است و به‎دنبال ارائه رویکردی شناختی به روش‎شناسی است که با واقعیت‎های هستی‎شناختی و معرفت‎شناختی ذهن انسان هماهنگ باشد. این هم‎راستایی، به‎منظور تضمین عمق و اعتبار یافته‎های پژوهشی در سطوح وجودی و شناختی، روش‎های پوزیتیویستی رایج را که اغلب بر تقلیل‎گرایی و جدایی ذهن از واقعیت متمرکز هستند، به چالش می‎کشد.<br />سیر تاریخی مقوله‎های شناختی نشان می‎دهد که ذهن انسان صرفاً دریافت‎کننده‎ای منفعل نیست، بلکه با سازوکارهایی پیچیده، اطلاعات را طبقه‎بندی و معنادار می‎سازد؛ از مقولات ده‎گانه ارسطو که جوهر و عَرَض را تفکیک می‎کردند، تا گزاره‎های ترکیبی پیشینی کانت که علیت و زمان را مفاهیم ذهنیِ پیشینی می‎دانستند، و اصول اولیه توماس رید که بر بدیهیات درونی (Common Sense) تأکید داشتند. همچنین، نظریه‎های روان‎شناسی شناختی معاصر مانند گشتالت و نمونه نمایان نیز بر وجود ساختارهای سازمان‎دهنده در ذهن صحه می‎گذارند. با توجه به این پیشینه، هدف این فرانظریه، پی‎ریزی بنیانی روش‎شناختی است که توانایی تحلیل پدیده‎هایی با ماهیت پیچیده، پویا و تحولی را داشته باشد. پژوهش حاضر، یک نظام نظری شناختی با عنوان دستگاه شناختاری تکوینی معرفی می‎کند که ساختار پویا و لایه‎لایۀ فهم انسانی و هستی را بازتاب می‎دهد. این دستگاه، که در قالب یک سیستم مختصات کروی مفهوم‎پردازی شده، با هدف تفسیر پدیده‎هایی (به نام هستار) طراحی شده که از تعامل میان توانمندی‎های درونی ذهن و واقعیت‎های بیرونی هستی پدید می‎آیند. پرسش بنیادین مقاله حاضر این است که آیا فرانظریۀ تکوینی، مبانی‎ای دربارۀ شناخت انسانی ارائه می‎دهد که قابلیت عملیاتی شدن در روش‎های تحقیق مبتنی بر جهان‎بینی اسلامی را داشته باشد؟ اگر چنین است، ساختار این نظام شناختی چگونه است و چگونه می‎تواند به پژوهشگران در مطالعۀ پدیده‎های پیچیده با رویکردی جامع و معنوی کمک کند؟<br /><strong>روش: </strong>این پژوهش از روش تجریدی تکوینی از نوع هستارانگاری توصیفی-استنتاجی بهره می‎برد. تکوین به معنای فرایند شکل‎گیری، پدیدایی، شدن و فعلیت‎یافتگی دانش است که نگرشی تلفیقی و چندروشی را بازتاب می‎دهد و بر چرخه مستمر فعلیت‎یابی هستارها تأکید دارد. تجریدی تکوینی به فرایندی خلاقانه اشاره دارد که در آن فرآیند ساختن یک مفهوم، ساختار یا چهارچوب ذهنی (مانند دستگاه مختصات کروی) با استفاده از تجرید فعال انجام می‎شود تا چیزی نو و قابل‎تسهیم ساخته شود. هستارانگاری (Entity-Ideagraphy) نیز به معنای بازنمایی پدیده‎ها به‎عنوان هستار است که ساختاری پیوندی برای توصیف و تبیین هستی فراهم می‎آورد. در این روش، ازیک‎سو به شیوه‎های توصیفی (شناسایی، طبقه‎بندی، تعریف) و ازسوی‎دیگر، با استدلال استنباطی (تبیین روابط) براساس منطق تکوینی بهره گرفته می‎شود.<br />هستارها در این روش، تحت‎تأثیر علل چهارگانه (مادی، صوری، فاعلی و غایی) هستند و ساختار این دستگاه بر مبنای علیت شکل می‎گیرد؛ به‎طوری‎که رؤیت هر نشانگر دال بر همگاهی و ترکیب اتحادی علل چهارگانه در یک مساوقت است. بُعد زمان به‎عنوان بُعد چهارم، ساختار شکل‎گیری این هستارها را تکمیل می‎کند. منطق تکوینی در شمول خود، منطق ارسطویی، منطق فازی و منطق سیستمی را دارد و افزون‎برآن دینامیک، شدن و هدفمندی را مورد توجه قرار می‎دهد. فاعل شناسنده در این روش، عاملی خردمند و بازاندیش است که به درک ابعاد پیچیده دانش در چهارچوبی هستی‎شناختی و یکپارچه دست می‎یابد؛ زیرا فرانظریه تکوینی خرد نظری و خرد عملی را در یک ساختار تشکیکی مورد توجه قرار می‎دهد. درنهایت، روش‎شناسی تکوینی بر پایه شبکه وجودی است و به محقق می‎گوید که هستارها را در فضای هستی و افق رویداد جستجو کند و چگونه آنها را توصیف، تبیین و تفسیر نماید.<br /><strong>نتایج: </strong>پژوهش حاضر به ساخت مفهومی دستگاه مختصات کروی تکوینی اشاره دارد. این دستگاه برپایه مفروضات فرانظریه تکوینی (اصالت و وحدت وجود) و اصل علیت شکل گرفته و از فضای گوی‎واره‎ای و کروی بهره می‎گیرد که نماد کل، تمامیت و یکپارچگی است. این دستگاه فضایی توپولوژیک یا مختصات‎نگار گوی‎واره‎ای را پیشنهاد می‎دهد که می‎تواند نگارگر و ترسیم‎کننده واقعیت باشد. در سطح ساختار، دستگاه مختصات کروی تکوینی بر پایه ترکیب اتحادی علل چهارگانه در سه محور اصلی شکل می‎گیرد:<br /><br />محور افقی (استعداد/قوه): علل مادی (جنس یا جوهر) که شامل وصل/فصل است؛<br />محور عمودی (فعالیت/حرکت): علل فاعلی که شامل درون/بیرون است؛<br />محور سوم (چگونگی تبدیل قوه به فعل): علل صوری (خرد یا شعورمندی) که شامل صحیح/خطاست.<br /><br />این سه علیت در مساوقت با یکدیگر در جهت هدف غائی (علت غائی) در حرکت هستند و بعد چهارم، یعنی زمان (از مقولات شناختی انسان)، را نیز در محاسبات خود لحاظ می‎نماید. این ابزار، نقش قطب‎نمای روش‎شناختی را ایفا می‎کند و امکان جای‎دهی داده‎ها در بستر زمانی و مکانی، و پی‎گیری تکوین آن‎ها در طول زمان را فراهم می‎کند.<br />واحد تحلیلی اصلی در این نوع پژوهش هستار است که از ترکیب انضمامی چهار مؤلفه اصلی تشکیل می‎شود: مفاهیم (کل هستار)، عناصر (نشانگرها)، روابط و قواعد حاکم بر روابط. مهم‎ترین مختصات هستاری که در سطح روابط تحلیل می‎شوند عبارت‎اند از: نسبت کل-جزء، مرکزی-پیرامونی، نزدیکی-دوری و اثرگذاری-اثرپذیری. این دستگاه با پذیرش علیت متبادل (علیت جاریه)، آشکار می‎کند که هر نشانگر شناسایی شده ترکیبی اتحادی از علل چهارگانه و زمان است و ظهور هر پدیده، نتیجۀ تأثیر هم‎زمان علل گوناگون است که با یکدیگر در تبادل هستند. این پویایی، روش‎شناسی تکوینی را از سایر روش‎های پژوهش متمایز می‎کند. در اینجا، ساختار نظری دستگاه مختصات کروی تکوینی به نمایش گذاشته شده است:<br />مدل مفهومی دستگاه مختصات کروی تکوینی<br /><strong>بحث و نتیجه</strong><strong>‎</strong><strong>گیری: </strong>این پژوهش نشان می‎دهد که دستگاه شناختاری تکوینی باتکیه‎بر مبانی فلسفی حکمت متعالیه، جایگزینی توانمند و خردمحور برای روش‎های رایج پژوهشی ارائه می‎دهد؛ زیرا فرایند پژوهش را با ساختار ذاتی شناخت انسان هم‎راستا می‎کند. این روش‎شناسی، با فراهم آوردن ابزاری ساختاریافته برای درک واقعیت متحول، خلأ موجود در پژوهش‎های مبتنی بر جهان‎بینی اسلامی را پر می‎کند. این دستگاه، باتکیه‎بر اصول «وحدت وجود»، «تشکیک وجود» و «حرکت جوهری»، بر پویایی و تحول‎پذیری واقعیت تأکید می‎کند. به‎این‎ترتیب، پژوهشگر به مطالعۀ سیر تحول پدیده‎ها (تکوین) و ارتقاء وجودی آنها می‎پردازد. کشف واقعیت، فرآیندی تدریجی و تکوینی است که با شفاف‎سازی و وضوح‎بخشی به شواهد به‎تدریج آشکار می‎شود.<br />در این رویکرد، از تقلیل‎گرایی و دوگانه‎انگاری پرهیز شده و به شناختی کل‎نگر و لایه‎مند توجه می‎شود که از طریق تقریب به واقع حاصل می‎شود؛ به‎این‎معناکه هر پژوهش، یک گام به‎سمت درک حقیقت مطلق است و نه توقف در یک نقطۀ ثابت. دانش، محصول فرایندی بازتابی و سازنده تلقی می‎شود که در آن پژوهشگر، نه فقط ناظر بلکه «فاعل شناختی» است که حضور و خردمندی وی (به‎عنوان کانون شناخت) بخشی از روند تولید دانش است. در این چهارچوب، خردمندی، به‎عنوان عالی‎ترین مرز خودآگاهی، بنیان تفکر خردمندانه را فراهم می‎آورد. روش‎شناسی پیشنهادی این پژوهش، امکان مطالعه هستارها را در افق رویداد فراهم می‎آورد و با فراهم آوردن فضای توپولوژیک مبتنی بر علل اربعه و زمان، امکان مکان‎یابی، زمان‎مندی، و تحلیل علیت متبادل بین ابعاد مختلف واقعیت را می‎دهد. درنهایت، دستگاه شناختاری تکوینی با تمرکز بر هستارهای کلان و خرد، و ترکیب اتحادی استعدادهای بالقوه و هوشمندی انسان، به خلق محصولی نو (فرآورش) منجر می‎شود و بنیانی فلسفی و روش‎شناختی برای پژوهش اسلامی در علوم انسانی و اجتماعی فراهم می‎آورد و پلی میان مفاهیم انتزاعی هستی‎شناختی و واقعیت تجربی می‎کند.<br /><strong>تقدیر و تشکر: </strong>نویسنده مراتب سپاس و قدردانی خود را از نظرات سازنده داوران محترم و تلاش‎های بی‎شائبه تیم اجرایی و سردبیری مجله ابراز می‎کنند.<br /><strong>تعارض منافع: </strong>نویسنده اعلام می‎کند که هیچ‎گونه تعارض منافعی در خصوص نگارش و انتشار این مقاله وجود نداشته است. https://method.rihu.ac.ir/article_2422_d8e7ce83483cd9b3d9e016865e8722cf.pdf