پژوهشگاه حوزه و دانشگاه روش شناسی علوم انسانی 1608-7070 31 124 2025 09 23 A Critical Analysis of Amartya Sen and Adam Smith’s Views on Moral Philosophy and Political Affairs with Emphasis on the Theory of Moral Sentiments نقد و تحلیل دیدگاه آمارتیاسن و آدام اسمیت در خصوص فلسفه اخلاق و امور سیاسی با تأکید بر نظریه احساسات اخلاقی 33 74 2424 10.30471/mssh.2025.10948.2639 FA محمود متوسلی استاد، دانشکده اقتصاد، دانشگاه تهران، تهران، ایران محبوبه وهابی استادیار، دانشکده کارآفرینی، دانشکدگان مدیریت دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-2797-7669 Journal Article 2025 05 05 Extended Abstract Introduction and Objectives: Adam Smith, the founder of the classical orthodox school, authored two enduring works: The Wealth of Nations (1776) and The Theory of Moral Sentiments. Despite the importance of both, economists and educational systems in economics have predominantly focused on The Wealth of Nations, while the latter—addressing the moral, philosophical, psychological, and legal foundations of human behavior—has received far less attention. This neglect has led to the omission of key concepts such as sympathy, altruism, impartiality, and justice from economic education and practice, though these could form the very basis of human decision-making and action. Amartya Sen’s introduction to the classic edition of The Theory of Moral Sentiments centers on the place of moral feelings in Smith’s economic, moral, and political thought, raising four key themes: rationality, the plurality of human motivations, the integration of ethics and economics, and the role of institutions and the free market. Sen defends the coherence between Smith’s two major works, arguing that perceived contradictions stem from neglecting Smith’s moral foundations. We argue that if The Wealth of Nations had been written explicitly upon the moral framework established in this earlier work, many of the shortcomings and criticisms directed at it as the cornerstone of modern economics might never have arisen. This study aims to critically analyze the perspectives of Amartya Sen and Adam Smith and to reveal the shared methodological error underlying major schools of economic thought over the past two centuries—an error rooted in faulty assumptions about human nature. The study’s theoretical framework focuses on Smith’s key moral concepts such as virtue, justice, sympathy, and impartiality, providing a basis for rethinking the relationship between ethics and economics. This rethinking is not only essential for reforming economics education but could also redirect economic policymaking toward justice, sustainability, and genuine independence. Moreover, revisiting these concepts could help develop contextually adapted models consistent with societies’ cultural and moral values. Methodologically, this research employs documentary and comparative analysis. The two major works of Smith—The Wealth of Nations and The Theory of Moral Sentiments—were examined directly through the original texts and reliable translations. This included structural analysis, identification of key concepts, and comparison of their application across the two works. Sen’s introduction served as a primary source for extracting his four analytical themes, which were then compared with Smith’s content. Furthermore, the shared methodological error across various schools of economic thought—from classical and neoclassical to Austrian, German historical, institutionalist, and Marxist—was identified and critiqued. This error largely stems from misunderstanding human nature and will, and neglecting the moral capacities of human beings. Complementary sources such as works by Commons, Veblen, Mitchell, and North, as well as relevant philosophical and religious texts, were consulted. Analyses were conducted within a five-dimensional framework (philosophical, psychological, methodological, legal, and ethical) to systematically reveal the interrelation between economic theory and its moral underpinnings. This approach enabled not only a critique of Sen’s interpretations but also a reconstruction of the genuine moral foundation in Smith’s economic thought. Comparative analysis of historical and contemporary examples was also undertaken to examine the practical applications of these concepts in economic policymaking. Countries that have achieved sustainable growth by relying on moral principles and effective institutions were studied, illustrating that the integration of morality and economics is not only possible but demonstrably effective. Findings reveal that contrary to popular belief, Smith’s two works are not contradictory but rather profoundly coherent: The Wealth of Nations, in its entirety, aligns with the moral foundations of The Theory of Moral Sentiments. Smith emphasizes the necessity of justice and rule of law even in the absence of benevolent virtues and defines impartiality as a fundamental marker of human identity. Comparison of Sen’s four analytical pillars with Smith’s works indicates that neglecting the plurality of human motivations and reducing rationality to mere profit-seeking has led to distortions in economic teaching and policymaking. Furthermore, both historical and contemporary evidence—including the experience of East Asian economies—demonstrate that adherence to Smith’s moral principles can foster economic independence and sustainable welfare. The critique of methodological errors among economic schools further shows that flawed assumptions about human nature have resulted in Darwinian and materialist tendencies that ignore human moral and volitional capacities. These findings underscore the pressing need to revisit the moral foundations of economics and to re-establish an ethics-centered theoretical framework. Empirical analysis confirms that integrating moral principles into policy design can reduce inequality, increase social trust, and promote economic sustainability. Altogether, these results provide strong evidence for re-examining economics education and practice, suggesting that morality can serve as a lasting competitive advantage in the global economy. The study concludes that returning to the ethical foundations advocated by Smith—particularly the virtues of justice, empathy, and impartiality—can provide a coherent framework for reforming both economic education and practice. Such a reform requires revisiting the fundamental assumptions of economic schools and embracing a more elevated conception of rationality aimed at enhancing human dignity and achieving social justice. Neglect of these principles has not only led to ineffective economic policies but also to the erosion of human identity and structural dependency. It is recommended that economics curricula, especially at the graduate level, incorporate the moral-philosophical dimensions of Smith’s original works and other thinkers who engage deeply with ethical foundations rather than superficial analysis, in order to rebuild economics upon sound moral bases. Likewise, policymakers should learn from countries that have achieved economic independence by integrating moral principles and efficient institutions. Through such methodological reorientation, divine moral principles can serve as the foundation for constructing resilient economies. Ultimately, the study emphasizes that economic development cannot be reformed without reconnecting ethics and economics—this reassessment is both a scientific and practical necessity for the future of the discipline. Such a reconnection can yield an economic system that is not only efficient but also just and humane—one capable of greater resilience in the face of social and economic crises and more conducive to sustainable development. Moreover, a return to ethical principles can rebuild public trust in economic institutions and strengthen social capital. The authors express gratitude to the professors and researchers whose critiques and suggestions enriched this study. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: آدام اسمیت، بنیان‌گذار مکتب کلاسیک ارتدکس، دو اثر ماندگار با عناوین ثروت ملل (۱۷۷۶) و نظریه احساسات اخلاقی دارد. باوجود اهمیت هر دو، تمرکز غالب اقتصاددانان و نظام آموزشی اقتصاد بر ثروت ملل بوده و اثر دوم، که بنیان‌های اخلاقی، فلسفی، روان‌شناختی و حقوقی رفتار انسانی را بررسی می‌کند، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این غفلت موجب شده است که مفاهیمی چون همدلی، نوع‌دوستی، بی‌طرفی و عدالت، که می‌توانند شالوده تصمیم‌گیری و کنش انسانی باشند، در آموزش و عمل اقتصادی جایگاهی نیابند. مقدمه آمارتیاسن بر نسخه کلاسیک نظریه احساسات اخلاقی، بر جایگاه احساسات اخلاقی در اندیشه اقتصادی، اخلاقی و سیاسی اسمیت متمرکز است و چهار محور کلیدی را مطرح می‌کند: عقلانیت، تکثر انگیزه‌های بشری، پیوند اخلاق و اقتصاد، و نقش نهادها و بازار آزاد. آمارتیاسن با دفاع از هم‌راستایی دو اثر اسمیت، برداشت‌های متعارض را ناشی از کم‌توجهی به بنیان‌های اخلاقی او می‌داند. به باور ما، اگر ثروت ملل بر پایه چهارچوب اخلاقی این اثر نوشته می‌شد، بسیاری از نواقص و انتقادها به‌عنوان نخستین سنگ‌ بنای اقتصاد مرسوم مطرح نمی‌شد. این پژوهش با هدف تحلیل انتقادی دیدگاه‌های آمارتیاسن و اسمیت، و آشکارسازی خطای متدولوژیک مشترک مکاتب اقتصادی دو قرن اخیر -ناشی از فرضیات نادرست درباره ماهیت انسان- انجام شده است. تمرکز ویژه بر مفاهیمی چون فضیلت، عدالت، همدلی و بی‌طرفی به‌عنوان ارکان فلسفه اخلاقی اسمیت، چهارچوب نظری این مطالعه را شکل می‌دهد و زمینه‌ای برای بازاندیشی در پیوند اخلاق و اقتصاد فراهم می‌آورد. این بازاندیشی نه‌تنها برای اصلاح آموزش اقتصاد ضروری است، بلکه می‌تواند مسیر سیاست‌گذاری اقتصادی را نیز به سمت عدالت، پایداری و استقلال واقعی تغییر دهد. افزون‌براین، بازخوانی این مفاهیم می‌تواند به ایجاد الگویی بومی و متناسب با ارزش‌های فرهنگی و اجتماعی کشورها کمک کند. پژوهش حاضر از روش تحلیل اسنادی و مقایسه تطبیقی بهره می‌گیرد. ابتدا دو اثر اصلی اسمیت (ثروت ملل و نظریه احساسات اخلاقی) به‌صورت مستقیم و با رجوع به متن اصلی و ترجمه معتبر بررسی شد. این بررسی شامل تحلیل ساختاری، شناسایی مفاهیم کلیدی، و مقایسه نحوه به‌کارگیری آنها در/ دو اثر بود. سپس مقدمه آمارتیاسن به‌عنوان منبع کلیدی تحلیل و چهار محور او استخراج و با محتوای آثار اسمیت تطبیق داده شد. افزون‌براین، خطای متدولوژیک مشترک مکاتب اقتصادی - از کلاسیک و نئوکلاسیک تا اتریشی، تاریخی آلمان، نهادی و مارکسیستی- شناسایی و نقد شد. این خطا عمدتاً ناشی از برداشت نادرست از سرشت و اراده انسانی و غفلت از ظرفیت‌های اخلاقی اوست. برای این منظور، منابع تکمیلی شامل آثار کامونز، وبلن، میچل، نورث، و متون فلسفی و دینی مرتبط مورد استفاده قرار گرفت. تحلیل‌ها در چهارچوب منظومه پنج‌وجهی (فلسفی، روان‌شناسی، متدولوژیک، حقوقی و اخلاقی) انجام شد تا پیوند میان نظریه اقتصادی و بنیان‌های اخلاقی به‌صورت نظام‌مند آشکار شود. این رویکرد امکان داد تا افزون بر نقد دیدگاه آمارتیاسن، جایگاه واقعی اخلاق در اندیشه اقتصادی اسمیت بازسازی شود. همچنین، از روش تحلیل تطبیقی برای بررسی نمونه‌های تاریخی و معاصر استفاده شد تا کاربست عملی این مفاهیم در سیاست‌گذاری اقتصادی روشن شود. در این مسیر، نمونه‌هایی از کشورهایی که با اتکا به اصول اخلاقی و نهادهای کارآمد به رشد پایدار رسیده‌اند، مورد مطالعه قرار گرفت. این نمونه‌ها نشان دادند که پیوند اصول اخلاق و اقتصاد نه‌تنها ممکن، بلکه در عمل نیز اثربخش است. یافته‌ها نشان می‌دهد برخلاف برداشت رایج، دو اثر اسمیت نه‌تنها متعارض نیستند، بلکه ثروت ملل در کلیت خود با بنیان‌های اخلاقی نظریه احساسات اخلاقی هم‌راستاست. اسمیت بر ضرورت عدالت و حاکمیت قانون حتی در غیاب فضایل نیکوکارانه تأکید دارد و بی‌طرفی را شاخص هویت انسانی می‌داند. مقایسه محورهای آمارتیاسن با آثار اسمیت نشان می‌دهد غفلت از تکثر انگیزه‌های انسانی و محدود کردن عقلانیت به سودمحوری، موجب انحراف در آموزش و سیاست‌گذاری اقتصادی شده است. همچنین، شواهد تاریخی و معاصر، از جمله تجربه کشورهای شرق آسیا، نشان می‌دهد که اتکا به اصول اخلاقی اسمیت می‌تواند به استقلال اقتصادی و رفاه پایدار بینجامد. نقد خطای متدولوژیک مکاتب اقتصادی نیز آشکار کرد که فرضیات نادرست درباره ماهیت انسان، به پذیرش الگوهای داروینیستی و مادی‌گرایانه انجامیده و ظرفیت‌های اخلاقی و ارادی انسان را نادیده گرفته است. این یافته‌ها ضرورت بازنگری در بنیان‌های نظری اقتصاد و بازگشت به چهارچوبی اخلاق‌محور را برجسته می‌کند. افزون‌براین، تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد در صورت ادغام اصول اخلاقی در سیاست‌گذاری، می‌توان به کاهش نابرابری، افزایش اعتماد اجتماعی و پایداری اقتصادی دست یافت. این نتایج، شواهدی قوی برای ضرورت بازنگری در آموزش و عمل اقتصادی فراهم می‌آورد و نشان می‌دهد که اخلاق می‌تواند به‌عنوان یک مزیت رقابتی پایدار در اقتصاد جهانی عمل کند. تحلیل‌ها نشان می‌دهد بازگشت به سنخ بنیان‌های اخلاقی که اسمیت به عنوان پشتوانه‌های اقتصاد معرفی می‌کند، به‌ویژه فضیلت عدالت، همدلی و بی‌طرفی، می‌تواند چهارچوبی برای اصلاح آموزش و عمل اقتصادی فراهم آورد. این امر مستلزم بازنگری در فرضیات بنیادین مکاتب اقتصادی و پذیرش عقلانیتی متعالی است که مقصد آن ارتقای شأن انسانی و تحقق عدالت اجتماعی است. بی‌توجهی به این اصول، نه‌تنها موجب ناکارآمدی سیاست‌های اقتصادی شده، بلکه به تضعیف هویت انسانی و وابستگی ساختاری انجامیده است. پیشنهاد می‌شود برنامه‌های آموزشی اقتصاد، به‌ویژه در مقاطع تحصیلات تکمیلی، با محتوای نوع آثار اصلی اسمیت و دیگر اندیشمندانی غنی شود که بیش از مباحث سطحی به پایه‌ها و اصول تحلیل‌های اخلاقی پرداخته‌اند تا زمینه برای بنای اقتصاد بر پایه‌های درست فراهم شود. همچنین، سیاست‌گذاران باید از تجربه کشورهایی بهره گیرند که با اتکا به اصول اخلاقی و نهادهای کارآمد به استقلال اقتصادی رسیده‌اند تا بتوان براساس این فرایند روش‌شناختی در بنیان اقتصاد، اصول اخلاق الهی را قرار داد و اقتصادی بر این پایه بنا نهاد. در نهایت، این مطالعه تأکید می‌کند که اصلاح مسیر توسعه اقتصادی بدون پیوند اخلاق و اقتصاد، امکان‌پذیر نیست و بازاندیشی در این پیوند، ضرورتی علمی و عملی برای آینده اقتصاد است. این بازاندیشی می‌تواند به ایجاد نظام اقتصادی‌ای بینجامد که نه‌تنها کارآمد، بلکه عادلانه و انسانی باشد. چنین نظامی قادر خواهد بود در برابر بحران‌های اقتصادی و اجتماعی تاب‌آوری بیشتری نشان دهد و مسیر توسعه پایدار را هموار کند. افزون‌براین، بازگشت به اصول اخلاق می‌تواند اعتماد عمومی به نهادهای اقتصادی را بازسازی و سرمایه اجتماعی را تقویت کند. از استادان و پژوهشگرانی که با نقدها و پیشنهادهای خود به غنای این پژوهش کمک کردند، سپاسگزاری می‌شود.

https://method.rihu.ac.ir/article_2424_42f975160d38a86b7115ae1c3f24fd54.pdf