پژوهشگاه حوزه و دانشگاه روش شناسی علوم انسانی 1608-7070 31 125 2025 12 22 The Continental Philosophy of Sociology as the Theoretical Insight into Societal Knowledge فلسفۀ دانش جامعه‌شناختی قارّه‌ای به‌مثابۀ بینش نظری در معرفت جامعوی 7 41 2438 10.30471/mssh.2025.11453.2685 FA محمدتقی ایمان استاد تمام جامعه‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. 0000-0002-9660-6458 علی بندرریگی‌زاده استادیار جامعه‌شناسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران 0000-0002-2617-4389 Journal Article 2025 10 17 Extended Abstract Introduction and Objectives: The contemporary age must be conceived as an age of complexities that continuously disclose new domains and dimensions. It is, precisely, an age in which the limits of enclosure are laid bare. These terminal boundaries of enclosure, however, become intelligible only through a careful apprehension of their manifest and latent linkages with non-teleological foundations. Such foundations confront the closure of this essence and its bounds in a manner that instantiates a fundamental duality: these foundations which used to define the essence as “the Other” in a context which continually reproduced “the Other,” are now re-defined as the origins of the relations that, in the contemporary configuration, have become determinative and that circumscribe human agency in ways that are without close precedent. Accordingly, the emergence and consolidation of an epistemic domain capable of answering these new epistemic exigencies becomes imperative. Since sociology occupies the epistemic fulcrum among disciplines whose vocation is the epistemic adaptation to socially complex conditions, and since sociology, if it is to assume a role that cannot be fulfilled except “through” another field of knowledge, requires a disciplinary “threshold”, this paper advances “the continental philosophy of sociology” as such an intervening agent. This agent, first, renders possible the preparation of scientific communities for the explication and clarification of the epistemic transformation that the contemporary age makes unavoidable; and second, it brings the epistemic structure of sociology into a fundamental reflexivity that can only be properly understood in relation to what we have called an “immanent transcendence”. Methodology: Accordingly, this study approaches a distinct epistemic domain known as the continental philosophy of sociology as a mediating “agent” that brings the boundaries of the enclosure into focal view due to its epistemic functions. To this end, the present research adopts a distinctly “ideal-type methodology”. It aims to generate a novel conceptual formulation that answers the epistemic demands placed upon sociology when confronting the complexities of our “complex” age. This is accomplished by analytically disentangling the constitutive elements that render the present epoch distinctive, both in terms of its overarching ontological totality and the hierarchical organization of its constituent parts, and reconceiving them through ideal types that embody sociology’s epistemic requisites. Each constitutive element, considered at general and at particular levels, is thereby rendered as an ideal type that justifies, by its very logic, the necessity of that “type”. Indeed, what resolves, or places on the path toward resolving, the problem of sociology’s entry into the interwoven domains of indeterminacy is nothing other than the provision of an ideal type for the variegated social world as a whole and for each of its core and peripheral components. The gravitational points that render salient the linkages among these “types” must be situated with respect to certain nodal points that highlight the commonalities among the ideal types and that constitute the theoretical prerequisites for approaching and engaging the said world. The present article pursues this trajectory in such a manner that these gravitational and nodal points disclose the thresholds of closure. Results: From this standpoint, the epistemic constraints that inhere in efforts to apprehend the modern epoch can only be transcended through the recognition and articulation of these gravitational and nodal points. Sociology’s intrinsic epistemic limitations mean that it cannot, unaided, mount the radical theoretical interventions required to address the perplexities of contemporary complexity; it therefore needs recourse to a mediating domain whose vital function is precisely to provide that point of entry. The paper demonstrates that understanding both the totality and the discrete constituents of the intervening discipline becomes possible only through the disclosure of an affirmative necessity embedded in the specific functions of this discipline. Consequently, this paper foregrounds the said epistemic branch not merely because it furnishes a robust theoretical perspective for a domain of scholarship charged with addressing the pressing problems of contemporary complex societies, but also because it is itself the very theoretical insight under consideration. Thus, we are confronted with an epistemic branch that, in addition to providing a stable foundation for sociology and simultaneously affirming its own foundationality, not only articulates its theoretical novelties and innovations on the basis of the “omnipresence” of the essential and through constant reference to this very domain, but also advances its exegetical and conceptual elaborations in order to sustain and consolidate the foundational logic according to which any movement toward the exteriority of the inner realm is realized precisely through continual reference back to that very realm. Discussion and Conclusion: Hence, insofar as sociology is intrinsically bound to the vexed, contingent realities of lived social existence ــــ realities that can be grasped only by attending to their immanent complexities ـــ the discipline requires a philosophical domain that secures its adaptability to novel epistemic imperatives. The philosophy of sociology fulfills this role by (a) articulating and elaborating those specific epistemic functions that distinguish it from parallel domains such as the philosophy of the social sciences and social philosophy and hence clarifying on a theoretical plane that the expansive boundaries of contemporary society and its profound entanglement with the twin principles of “diversity” and “plurality” serve as immediate indicators of the indispensability of its role; (b) revealing that the limits and boundaries of the society under consideration are indeterminate, indistinct, and unstable, and by foregrounding that the aforementioned diversity and plurality can only be apprehended through direct recourse to the principle of “regularity in dispersion”, the essay substantiates the vital cleavage between the “Continental” and the “Analytic” modes of inquiry and aligns the former with an epistemic terrain devoid of certitude and saturated with aporia, a terrain in which ontological discontinuities are exposed and articulated within the unfolding of historical time; and (c) establishing that, in consonance with a society structured by complexity, this epistemic domain constitutes, intrinsically, a substantive theoretical insight: it does not merely enable the production of “social knowledge” about particular problems, but primarily fashions the foundational principles whose appropriation is indispensable for grasping the constitutive structures of the social whole and rendering possible the acquisition of “societal knowledge”. Acknowledgement: The authors gratefully acknowledge the anonymous reviewers for their helpful comments. Conflict of Interests: The authors declare that they have no conflicts of interests. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: عصر جدید را عصر پیچیدگی‌هایی باید به‌شمار آورد که ساحات و ابعاد جدیدی از خود را به‌طور مداوم به‌منصۀ ظهور می‌رسانند. این عصر مرزهای نهایی حصری را به‌تصویر می‌کشد که جز با فهم پیوندهای آشکار و نهان‌اش با بنیان‌های غیرغایی فراچنگ نمی‌آید. این‌چنین، بنیان‌هایی که از تعیّن ذات فراگستر رسته‌اند و با فروبستگی این ذات و حدود و ثغور آن و عناصر و عوامل هم‌پیوند با آن به‌گونه‌ای مواجه شده‌اند که دوگانگی‌ای اساسی را رقم زنند و ذات را در بستری که «دیگری» را به‌طور پیوسته بازتولید می‌نماید، به‌عنوان «دیگری» تعریف کنند «خود» این‌بار و در «عصر جدید» به اموری تعیّن‌بخش مبدل شده‌اند که عاملیت کنشگرانۀ انسان را به‌نحوی‌که تا پیش از این کمتر پیشینه‌ای داشته است، محدود و محصور می‌نمایند. این‌چنین، ضرورت پدیدآیی و رشد و بسط حوزۀ معرفتی‌ای هویدا می‌شود که قادر باشد به استلزامات جدید معرفتی پاسخ گوید: از آنجا که جامعه‌شناسی در نقطۀ‌ ثقل حوزه‌های معرفتی‌ای جای دارد که وظیفه یا رسالتشان انطباق شناختی با شرایط جامعۀ مشحون از پیچیدگی است و از آنجا که جامعه‌شناسی برای برعهده‌گرفتن نقشی که ایفای آن جز «به‌واسطۀ» حوزه‌ای دیگر امکان‌پذیر نمی‌شود به حوزه‌ای از دانش نیازمند می‌باشد که به‌عنوان «آستانه» عمل نماید، مقالۀ حاضر «فلسفۀ جامعه‌شناسی قاره‌ای» را به‌عنوان عاملی پیشِ روی می‌گذارد که اولاً، این امر را امکان‌پذیر می‌کند که اجتماعات علمی اندیشمندان برای واگشایی و ایضاح تحول معرفتی‌ای مهیا شوند که در عصر جدید گریزناپذیر است و، ثانیاً، ساختار معرفتی جامعه‌شناسی را با بازاندیشی بنیادینی در قرابت قرار می‌دهد که جز به‌واسطۀ نسبت مستقیم‌اش با «استعلای درون‌باشنده» نباید شناخته شود. روش‌شناسی: بدین‌لحاظ، پژوهش پیشِ رو اگر بخواهد فلسفۀ جامعه‌شناسی قاره‌ای را به‌عنوان «عامل» میانجی‌ای واکاوی نماید که سرحدات حصر را برحسب کارکرد معرفتی‌ای که دارد، در کانون توجهات قرار می‌دهد، مسیر خود را با بداعت نظری‌ای باید تلفیق کند که به عامل شناساننده‌اش تبدیل شود. این‌چنین، مقالۀ حاضر بر «روش‌شناسی ایدئال‌گونه‌نگر» و به‌نحوی اتکا دارد که صورت‌بندی نظری جدیدی را از استلزامات معرفتی‌ای ارائه دهد که پاسخ به آنها برای جامعه‌شناسی و به‌منظور ورود به مسائل غامض عصر جدید چالش‌برانگیز است. این امر بدین‌طریق صورتِ واقع پذیرفته است که عناصر بنیانی‌ متمایزکنندۀ این عصر در نسبت مستقیم با گونۀ ایدئالی تحلیل و واگشایی شده‌اند که از یکایک پیش‌نیازهای معرفتی موردنیاز جامعه‌شناسی ارائه شده است. این‌‌چنین، هرکدام از عناصری که مشخصۀ اصلی این عصر پیچیده به‌شمار می‌رود به‌نحوی متضمن گونه‌ای ایدئال می‌باشد و، درحقیقت، به‌نحوی بر لزوم و ضرورتِ وجود یا فراروی‌نهادن این «گونه» صحه می‌گذارد که آنچه «مسئلۀ» ورود جامعه‌شناسی به ساحات درهم‌تنیدۀ «عدم قطعیت» را حل می‌کند یا آن را در مسیر حل‌شدن قرار می‌دهد امری جز این نمی‌باشد که از کلیت جهان متلون اجتماعی و از هر یک از اجزاءِ هسته‌ای و غیرهسته‌ای آن گونه‌ای ایدئال ارائه شود و نقاط ثقلی که پیوندهای میان این «گونه‌ها» را برجسته می‌کنند در مناسبت با نقاط گرانیگاهی‌ای مدنظر قرار گیرند که اشتراکات میان گونه‌های ایدئالی را پُررنگ می‌نمایند که از استلزامات نظری ورود به جهان یادشده و مشغولیت به آن پیشاروی هستند. مقالۀ حاضر این مسیر را به‌نحوی پیموده است که «نقاط ثقل» یا «نقاط گرانیگاهی» آشکارکنندگان مرزهای فروبستگی باشند. نتایج: این‌چنین است که اگر محدودیت‌های معرفتی‌ای که با کسب شناخت از عصر جدید عجین و درهم‌تنیده‌اند جز از طریق شناسایی نقاط ثقل و نقاط گرانیگاهی فراچنگ نمی‌آیند و اگر جامعه‌شناسی به‌سبب محدودیت‌های معرفتی‌ای که از آنها برخوردار و با آنها مواجه است، این امکان را در اختیار ندارد که به‌طور مستقل و بدون توجه به شاخه‌ای از معرفت که کارکرد حیاتی‌اش «ایستادن» در عتبۀ ورود آن به واکاوی‌های نظری دربارۀ جامعۀ پیچیدۀ معاصر است به اقدام بنیادینی مبادرت ورزد که همانا درآمیخته‌شدن با مسائل غامض این جامعه «از حیث نظری» است، نوشتار پیشِ رو این شاخۀ معرفتی را به‌عنوان میانجی‌ای واکاوی می‌نماید که کسب شناخت از کلیت و یکایک اجزاءِ متشکّلۀ آن و عناصر قوام‌دهنده به آن جز با پرده‌افکنی از ضرورت ایجابی‌ای امکان‌پذیر نمی‌شود که در پسِ حدود و ثغورِ متصل به کارکردهای ویژۀ آن قرار دارد. ازاین‌رو، مقالۀ حاضر شاخۀ معرفتیِ یادشده را نه‌تنها از این جهت در کانون توجهات قرار داده است که بینش نظری استواری را برای حوزه‌ای از علم فراهم می‌آورد که رسالتش ورود به مسائل مبتلا به جامعۀ پیچیدۀ معاصر است، بلکه آن را از این حیث نیز مطمح‌نظر قرار داده است که خود همان بینش نظری موردبحث است. این‌چنین، با شاخۀ معرفتی‌ای مواجهیم که افزون بر اینکه بداعت‌ها و بدعت‌های نظری‌‌اش را با ابتناء بر «حضور همواره‌باشندۀ» امر ذاتی و به‌واسطۀ ارجاعات مداوم به این امر مشخص می‌کند، شرح‌ها و بسط‌های نظری‌اش را در راستای دوام‌ و قوام‌بخشیدن به این منطق بنیادین پیشِ روی می‌گذارد که رهسپاری به برونیّتِ ساحتِ درونی با ارجاعات مداوم به این ساحت صورتِ واقع می‌پذیرد. بحث و نتیجه‌گیری: بنابراین، اگر جامعه‌شناسی به ‌حُکم الحاقش به مسائل غامض واقعیت انضمامی‌ای که جز با پیچیدگی‌های درون‌بودی و ذاتی‌اش شناسایی نمی‌شود، بر این امر پرتو می‌افکند که آنچه «سازگاری» با اقتضائات جدید معرفتی را امکان‌پذیر و محقق می‌نماید، حوزه‌ای از دانش با عنوان «فلسفۀ جامعه‌شناسی» می‌باشد که اولاً، با طرح و بسط کارکردهای خاص معرفتی‌ای که آن را از حوزه‌هایی هم‌ارز همچون فلسفۀ علوم اجتماعی و فلسفۀ اجتماعی جدا و سپس متمایز می‌کند، این امر را از حیث نظری ایضاح می‌نماید که حدود و مرزهای دامنه‌گستر جامعۀ امروزین و درآمیختگی‌ بنیادین این جامعه با دو اصل «تنوّع» و «تکثّر» دلالت‌کنندگانی بلافصل بر ضرورت کارکردی آن هستند؛ ثانیاً، با پرده‌افکنی از این امر که حدود و مرزهای جامعۀ موردبحث نامتعیّن، نامشخص و نااستوار هستند و با پرتوافکنی بر این امر که تنوع و تکثّرِ پیش‌گفته جز با ارجاعات مستقیم به اصل «انتظام در پراکندگی» ادراک و فهم نمی‌شوند، بر انفکاک حیاتی‌ای صحه می‌گذارد که میان گونۀ «قارّه‌ای» و گونۀ «تحلیلی» آن وجود دارد و نخستین گونه را در تناسب مستقیم با فضای عاری از ایقان و مشحون از آپوریایی موردلحاظ قرار می‌دهد که انقطاع هستی‌شناختی‌ای را در بستر زمان مشخص می‌کند؛ و، ثالثاً، از حیث چنین تناسبی که با جامعۀ استوار بر پیچیدگی دارد «به‌خودی‌خود» بینش نظری‌ای باید محسوب شود که افزون‌ بر اینکه کسب معرفت از مسائل خاص این جامعه یا کسب «معرفت اجتماعی» را امکان‌پذیر می‌کند، نقش اصلی‌ خود را در شکل‌دادن به اصول بنیادینی ایفا می‌کند که فراگرفتن آنها برای کسب معرفت از اصول ماهوی جامعه یا همانا کسب «معرفت جامعوی» ضرورت تام‌وتمام دارد. تقدیر و تشکر: نویسندگان از داوران ناشناس برای نظرات سودمندشان صمیمانه قدردانی می‌کنند. تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‌کنند که هیچ‌گونه تعارض منافعی ندارند.

https://method.rihu.ac.ir/article_2438_3ccf6a0a6dd989e5e75ffafcc039da21.pdf