پژوهشگاه حوزه و دانشگاه روش شناسی علوم انسانی 1608-7070 32 127 2026 06 22 A Critical Hermeneutic Analysis of Medical Rationality: The Tension between the Clinical and the Health تحلیل عقلانیت پزشکی از منظر هرمنوتیک انتقادی: تنش «امر بالینی» و «امر بهداشتی» 143 176 2517 10.30471/mssh.2026.11799.2721 FA علیرضا منجمی پژوهشگاه علوم انسانی 0000-0001-5492-7598 Journal Article 2026 01 26 Introduction and Objectives: Contemporary medicine is generally understood as an objective form of knowledge akin to the natural sciences, a discipline that relies on observation, measurement, and technological intervention to diagnose and treat disease. Yet, unlike the silent objects studied in the natural sciences, medicine engages the lived body, meaningful suffering, and human experiences that can only be grasped within a horizon of interpretation. For this reason, medical rationality should not be seen as neutral knowledge but as a historically situated mode of understanding the body, disease, and health, deeply entangled with values, institutions, and relations of power. From this perspective, the medical humanities are not a marginal supplement but a necessary condition for understanding medicine itself. Only through a hermeneutic-critical approach can medical rationality be analyzed as a historical way of interpreting human life. Within this framework, a central site where this rationality becomes visible is the tension between “the clinical” and “the health.” The clinical is organized around diagnosing and treating disease at the individual level, while the health concerns prevention, health promotion, and the governance of populations. Historical analysis of pandemics shows that clinical logic has typically taken precedence over public health policies, with preventive interventions emerging belatedly under crisis conditions. This recurring pattern is conceptualized here as the “health lag,” referring to the structural and epistemic subordination of public health within treatment-oriented medicine. This study argues that such lag is not simply a managerial failure but a consequence of a dominant medical rationality that renders disease visible and health invisible. Method: This study adopts an interdisciplinary and theoretical approach, employing conceptual and historical analysis within the framework of critical hermeneutics. The research method is structured around three principal axes. First, a conceptual analysis of the distinction between the clinical and the health is developed. Drawing on the difference between health and disease, as well as between health as a condition and public health as practice, the study shows how modern medical knowledge has been organized around disease and the individual body, thereby marginalizing preventive and population-based perspectives. Second, the theoretical insights of Gadamer and Foucault are mobilized. From Gadamer’s standpoint, health possesses an enigmatic and largely invisible character, becoming noticeable primarily in its loss. This invisibility hinders its transformation into a stable object of scientific knowledge. Foucault, in contrast, demonstrates how the clinical gaze and the institutionalization of hospital medicine relocated knowledge and power within the individual body. Together, these perspectives provide an epistemic and institutional account of the structural lag of public health. Third, a comparative examination of major pandemics is undertaken. By analyzing the Spanish influenza, AIDS, Ebola, SARS, MERS, and COVID-19, the study identifies a recurring pattern in which treatment-centered strategies consistently precede preventive measures. These cases function as historical evidence of the structural character of public health lag. To extend this framework, the contributions of Byung-Chul Han and Hans-Herbert Kögler inform the paper’s notion of care politics. The approach remains interpretive and critical, aiming to clarify conceptual and historical foundations rather than propose direct policy solutions. Results: The conceptual and historical analysis demonstrates that the lag of public health is not an accidental or episodic phenomenon but a structural feature of modern health systems. In all the cases examined, initial responses focused on treating patients and mobilizing clinical resources, while preventive measures, public communication, and social interventions emerged belatedly. Moreover, the World Health Organization’s definition of health has not provided a sufficient solution to this structural problem. During the Spanish influenza, cities that implemented non-pharmaceutical interventions earlier experienced lower mortality rates; nevertheless, in many instances such measures were adopted only after hospitals became overwhelmed. In the AIDS crisis, the initial focus was placed on pharmaceutical treatment, while public education and the fight against social stigma received attention later. In the Ebola outbreak, neglect of cultural contexts and social distrust made disease control more difficult. COVID-19 likewise demonstrated that even with unprecedented advances in vaccine development, lack of public trust, inequality of access, and weak health communication prolonged the crisis. The findings indicate that health systems tend to value “crisis management” more than the “absence of crisis.” Public health, as a preventive endeavor, is less visible and less media-attractive, whereas clinical successes are rapidly highlighted. This imbalance leads to disproportionate allocation of resources, intensification of health inequalities, and increased pressure on medical professionals. Furthermore, the medicalization of the health has consequences such as health anxiety, professional burnout, and the depoliticization of public health. In such conditions, the relationship between the state and society is reduced to that between physician and patient, where compliance replaces participation. Discussion and Conclusions: The findings of this study indicate that the health lag is rooted in the conceptual construction of health within modern medical rationality. As long as health is defined merely as the absence of disease and the individual body remains the privileged object of knowledge, prevention and public health will continue to occupy a secondary position. Overcoming this structural imbalance therefore requires a fundamental rethinking of the concept of health itself. Health should be understood as a positive, relational, and socially embedded condition, closely connected to the capacity to live meaningfully, to participate in social life, and to pursue health justice. Within this perspective, the concept of care politics is proposed as an alternative normative horizon. Care politics does not reduce health governance to technocratic population management; instead, it frames health as a shared ethical and political responsibility involving governments, institutions, and citizens alike. Such an orientation demands sustained investment in public health infrastructure, education, transparency, and the cultivation of social trust. It also requires resisting the reduction of health to statistical indicators or to an individualized project of constant self-optimization. Health is fragile and sustained through networks of social relations; without attention to justice and equality, it cannot endure. Pandemics act as mirrors, exposing the limits of treatment-centered logic. Moving beyond the lag of public health necessitates a paradigm shift that restores health to the center of ethical, social, and political concern in everyday governance and collective life. The study also critically engages with the WHO definition of health, arguing that its conceptual vagueness, deontic character, and non-operational nature have inadvertently contributed to the very medicalization it sought to overcome. By defining health as “complete physical, mental, and social well-being,” the definition renders health an unattainable ideal, blurs the distinction between individual and public health, and expands the scope of medical intervention without providing a clear theoretical framework or institutional accountability. This critique reinforces the argument that overcoming the health lag requires not only institutional reform but also conceptual clarity and philosophical reflection on the nature of health itself. مقدمه و اهداف: پزشکی امروز عموماً به‌مثابه دانشی عینی و هم‌سنخ با علوم طبیعی فهم می‌شود؛ دانشی که با تکیه بر مشاهده، اندازه‌گیری و مداخله فناورانه، بیماری را تشخیص داده و درمان می‌کند. با این حال، برخلاف ابژه‌های خاموش علوم طبیعی، پزشکی با بدنِ زیسته، رنجِ معنادار و تجربه‌های انسانی سروکار دارد؛ تجربه‌هایی که تنها در افق تفسیر قابل فهم‌اند. از این رو، عقلانیت پزشکی را باید نه دانشی خنثی، بلکه شیوه‌ای تاریخی از فهم بدن، بیماری و سلامت دانست که درهم‌تنیدگی آن با ارزش‌ها، نهادها و مناسبات قدرت همواره تعیین‌کننده بوده است. از این منظر، علوم انسانی پزشکی نه افزوده‌ای حاشیه‌ای، بلکه شرط امکان فهم خودِ پزشکی است؛ چراکه تنها از خلال خوانشی هرمنوتیکی-انتقادی می‌توان عقلانیت پزشکی را به‌مثابه شیوه‌ای تاریخی از فهم زندگی انسانی تحلیل کرد. در این چارچوب، یکی از نقاط ظهور این عقلانیت، تنش میان «امر بالینی» و «امر بهداشتی» است. امر بالینی پیرامون تشخیص و درمان بیماری در سطح فردی سازمان یافته، در حالی که امر بهداشتی ناظر به پیشگیری، ارتقای سلامت و مدیریت جمعیت است. بررسی تاریخ همه‌گیری‌ها نشان می‌دهد که در اغلب موارد، منطق بالینی بر سیاست‌های بهداشت عمومی تقدم یافته و مداخلات پیشگیرانه با تأخیر و تحت فشار بحران شکل گرفته‌اند. این وضعیت با مفهوم «دیرماندگی امر بهداشتی» صورت‌بندی می‌شود؛ مفهومی که به تأخیر ساختاری و معرفتی بهداشت عمومی در نسبت با پزشکی درمان‌محور اشاره دارد. این پژوهش می‌کوشد نشان دهد این دیرماندگی صرفاً خطای مدیریتی یا کمبود منابع نیست، بلکه پیامد عقلانیت مسلط پزشکی مدرن است؛ عقلانیتی که بیماری را رویت‌پذیر و سلامت را نامرئی می‌سازد. روش: این پژوهش رویکردی میان‌رشته‌ای و نظری دارد و از روش تحلیل مفهومی و تاریخی در چارچوب هرمنوتیک انتقادی بهره می‌گیرد. روش تحقیق بر سه محور اصلی استوار است. نخست، تحلیل مفهومی تمایز میان امر بالینی و امر بهداشتی. در این بخش، با تکیه بر تمایز سلامت و بیماری و نیز تفاوت میان «سلامت» به‌عنوان وضعیت و «بهداشت» به‌عنوان عمل، نشان داده می‌شود که چگونه ساختار دانش پزشکی مدرن حول بیماری و بدن فردی سازمان یافته و سلامت عمومی را در حاشیه قرار داده است. دوم، بهره‌گیری از چارچوب نظری گادامر و فوکو. از منظر گادامر، سلامت ماهیتی رازوار و نامرئی دارد و تنها در لحظه فقدان خود آشکار می‌شود. این نامرئی ‌بودن سبب می‌شود که سلامت به‌سختی به ابژه دانش بدل گردد. از سوی دیگر، فوکو با تحلیل پزشکی نشان می‌دهد که چگونه نگاه بالینی و نهاد بیمارستان، بدن فرد را به کانون دانش و قدرت بدل کرده‌اند. این دو افق نظری امکان تبیین معرفتی و نهادی دیرماندگی امر بهداشتی را فراهم می‌کنند. سوم، تحلیل تطبیقی نمونه‌های تاریخی. مقاله با مرور نمونه‌هایی چون آنفلوانزای اسپانیایی، ایدز، ابولا، سارس، مرس و کووید-۱۹، الگوی تکرارشونده‌ای را شناسایی می‌کند که در آن واکنش‌های درمان‌محور بر سیاست‌های پیشگیرانه تقدم یافته‌اند. این موارد به‌عنوان شواهد تاریخی ساختاری بودن دیرماندگی امر بهداشتی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در تکمیل این افق نظری چول‌هان و کروگلر می‌توانند افقی جدید بگشایند که در مفهوم سیاست مراقبتی در این مقاله تجلی یافته است. روش پژوهش، تفسیری و انتقادی است و هدف آن ارائه نسخه سیاستی مستقیم نیست، بلکه آشکار ساختن بنیان‌های مفهومی و تاریخی مسئله است. نتایج: تحلیل مفهومی و تاریخی نشان می‌دهد که دیرماندگی امر بهداشتی پدیده‌ای تصادفی یا مقطعی نیست، بلکه ویژگی ساختاری نظام‌های سلامت مدرن است. در همه نمونه‌های بررسی‌شده، واکنش نخستین نظام‌های سلامت بر درمان بیماران و بسیج منابع بالینی متمرکز بوده و اقدامات پیشگیرانه، اطلاع‌رسانی عمومی و مداخلات اجتماعی با تأخیر شکل گرفته‌اند و تعریف سازمان جهانی بهداشت از سلامت هم رهگشا نیست. در آنفلوانزای اسپانیایی، شهرهایی که مداخلات غیر دارویی را زودتر اجرا کردند، نرخ مرگ‌ومیر کمتری داشتند؛ با این حال، در بسیاری از موارد این سیاست‌ها پس از اشباع بیمارستان‌ها اتخاذ شدند. در بحران ایدز نیز تمرکز اولیه بر درمان دارویی بود و آموزش عمومی و مقابله با انگ اجتماعی دیرتر مورد توجه قرار گرفت. در ابولا، نادیده گرفتن زمینه‌های فرهنگی و بی‌اعتمادی اجتماعی کنترل بیماری را دشوار ساخت. کووید-۱۹ نیز نشان داد که حتی با پیشرفت بی‌سابقه در تولید واکسن، فقدان اعتماد عمومی، نابرابری دسترسی و ضعف ارتباطات بهداشتی بحران را طولانی‌تر کرد. نتایج نشان می‌دهد که نظام‌های سلامت بیش از آنکه به «رخ ندادن بحران» ارزش دهند، بر «مدیریت بحران» تمرکز دارند. سلامت عمومی به‌عنوان امری پیشگیرانه کمتر قابل رؤیت و رسانه‌ای است، در حالی که موفقیت‌های بالینی به‌سرعت برجسته می‌شوند. این امر موجب تخصیص نامتوازن منابع، تشدید نابرابری‌های سلامت و افزایش فشار بر کادر درمان می‌شود. افزون بر این، طبی‌سازی امر بهداشتی پیامدهایی چون اضطراب سلامت، فرسودگی حرفه‌مندان و سیاست‌زدایی از سلامت عمومی را در پی دارد. رابطه دولت و جامعه در چنین شرایطی به رابطه پزشک و بیمار تقلیل می‌یابد و اطاعت‌پذیری جایگزین مشارکت می‌شود. بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که دیرماندگی امر بهداشتی ریشه در صورت‌بندی مفهومی سلامت در عقلانیت پزشکی دارد. تا زمانی که سلامت صرفاً به‌عنوان فقدان بیماری فهم شود و بدن فردی کانون دانش باقی بماند، پیشگیری و بهداشت عمومی در مرتبه‌ای ثانوی قرار خواهند گرفت. از این رو، غلبه بر این وضعیت مستلزم بازاندیشی در مفهوم سلامت است. سلامت باید به‌عنوان وضعیتی ایجابی و رابطه‌ای فهم شود؛ وضعیتی که با توانایی زیستن، مشارکت اجتماعی و عدالت سلامت پیوند دارد. در این چارچوب، مفهوم «سیاست مراقبتی» به‌عنوان افقی بدیل پیشنهاد می‌شود. سیاست مراقبتی نه صرفاً مدیریت تکنوکراتیک جمعیت، بلکه کنشی جمعی و تفسیری است که دولت، نهادها و شهروندان را در مسئولیت مشترک سلامت سهیم می‌داند. چنین رویکردی نیازمند تقویت زیرساخت‌های بهداشت عمومی، آموزش، شفافیت و اعتماد اجتماعی است. همچنین باید از تقلیل سلامت به شاخص‌های صرفاً آماری یا پروژه‌ای فردی برای بهینه‌سازی خویش پرهیز شود. سلامت، امری شکننده و وابسته به شبکه‌ای از روابط اجتماعی است و بدون عدالت اجتماعی پایدار نخواهد ماند. همه‌گیری‌ها آیینه‌ای هستند که نابسندگی منطق درمان‌محور را آشکار می‌کنند. عبور از دیرماندگی امر بهداشتی مستلزم تغییر پارادایم در سیاست‌گذاری سلامت است؛ تغییری که سلامت را از سایه امر بالینی بیرون آورده و آن را به مرکز توجه اخلاقی، اجتماعی و سیاسی بازگرداند. تنها در این صورت می‌توان به نظامی دست یافت که نه صرفاً در مواجهه با بحران، بلکه در زندگی روزمره نیز از سلامت جمعی پاسداری کند. این محدودیت‌ها نه به‌منزله کاستی، بلکه به‌عنوان دعوتی به گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای و گسترش پژوهش‌های آینده در پیوند میان علوم انسانی، پزشکی و سیاست سلامت قابل فهم‌اند.

https://method.rihu.ac.ir/article_2517_27749f9c93ac818b7c6f8340ac8946e5.pdf