پژوهشگاه حوزه و دانشگاه روش شناسی علوم انسانی 1608-7070 32 127 2026 06 22 Analyzing the Place of Falsifying the Legislative Coincidence Hypothesis in the Process of School Discovery in Iqtisādūnā تحلیل جایگاه ابطال فرضیه صدفه تشریعی در فرایند اکتشاف مکتب در اقتصادنا 107 142 2530 10.30471/mssh.2026.11514.2691 FA امید ایزانلو دکترای اقتصاد و عضو شورای علمی مرکز پژوهش کاربردی اقتصادی اجتماعی قدر 0009-0004-5498-4321 Journal Article 2025 11 01 Introduction and Objectives: The intellectual framework of Martyr Sayyid Muhammad Baqir al-Sadr is a coherent system wherein the core lies in his methodology of knowledge production. However, most studies have suffered from disciplinary reductionism, treating his works as isolated islands—Iqtisaduna in economics and Al-Usus al-Mantiqiyyah lil-Istiqra’ in philosophy. This analytical gap has obscured the deep logical connection between his epistemological foundations and his validation methodology, particularly regarding the “school discovery” (Iktishaf al-Madhab) approach in Iqtisaduna. Critics have typically evaluated this method through the lens of traditional jurisprudence or conventional economic philosophy, overlooking that Sadr had previously established a fundamental solution for transitioning from particular data to universal certainty through his “Intrinsic School of Knowledge” in Al-Usus. The primary premise of this research is that the controversies surrounding Iqtisaduna’s methodology stem from neglecting the application of Al-Usus’s logical mechanism within it. Consequently, the main objective is to prove that the process of school discovery, in terms of validation, is the exact application of this inductive logic. While the initial formulation of hypotheses in Iqtisaduna possesses an interpretative and ijtihad-based nature, the transition to objective certainty is a systematic process grounded in the logical falsification of the “legislative coincidence hypothesis”—the random harmonization of rulings. Method: This is a fundamental-theoretical study conducted within an interpretative-analytical paradigm. The research relies on qualitative, textual, and comparative analysis rather than empirical data collection, delving deeply into Sadr’s foundational texts (specifically Al-Usus and Iqtisaduna). The analytical process is structured in three main steps. First, Al-Usus was conceptually dissected to extract the logical trajectory of producing certainty (accumulating evidence and falsifying the coincidence hypothesis). Second, the school discovery section in Iqtisaduna was analyzed to reconstruct Sadr’s actual process from gathering texts to claiming the discovery of a system. Third, the results were comparatively mapped to demonstrate that the discovery process reflects the exact logical sequence of Al-Usus, with textual evidence (jurisprudential rulings) substituting empirical evidence. Results: Conceptual analysis revealed that the intrinsic school of induction is a two-stage mechanism for generating certainty: the first stage (objective internal generation) mathematically reduces the probability of the rival hypothesis (coincidence) by accumulating evidence, and the second stage (intrinsic internal generation) makes an epistemological leap to falsify this negligible probability, achieving objective certainty regarding a macro-order. This exact algorithm is implemented in Iqtisaduna. The raw data here are the dispersed texts and rulings of Islamic law. The rival hypothesis, conceptualized in this study as the “legislative coincidence hypothesis,” claims these rulings lack systematic coherence. The jurist first proposes a theoretical model (e.g., the centrality of labor in ownership) and then demonstrates that the alignment of numerous specific rulings with this axis cannot be accidental. The accumulation of harmonious rulings invalidates the legislative coincidence hypothesis, yielding certainty about the existence of a unified foundation (the economic school). Methodological Component In Al-Usus al-Mantiqiyyah In Iqtisaduna Primary Data Accumulation of abundant empirical evidence (e.g., physical observations) Abundant partial texts and evidence (e.g., dispersed jurisprudential rulings) Rival Hypothesis Coincidence hypothesis (randomness) Legislative coincidence hypothesis (dispersion and lack of coherence of rulings) Hypothesis to be Proven Natural law / Intrinsic relationship / Purposefulness Economic school / Macro theory / Systemic coherence Mechanism Accumulation of probabilities (accumulation of empirical evidence) Accumulation of evidence (systematic accumulation and synthesis of texts) Process Logical falsification of the coincidence hypothesis (similar to the process of proving Tawatur) Logical falsification of the legislative coincidence hypothesis Result Certainty of the existence of a natural law Discovery (certainty) of the existence of an economic school Table 1: Application of the Inductive Method in Economic School Discovery Source: Research findings based on Sadr (1971) and Sadr (2003) Discussion and Conclusion: These findings elevate the common understanding of the school discovery method. Discovery in Sadr’s thought is not mere inner intuition or speculative ijtihad; it is a logical deduction backed by probability calculus. Previous critiques that questioned Sadr’s method due to the multiplicity of theories or the lack of individual jurisprudential authority for each ruling suffer from a categorical error. They failed to realize that Sadr sought epistemological certainty in a system—achieved by reducing the probability of coincidence to zero—rather than merely seeking jurisprudential evidentiary authority for individual rulings. Martyr Sadr elevated the concept of induction from a mere empirical tool to a general logic of knowledge capable of proving not only gravity in physics but also the structure of a legislative school and even the objective reality of the external world. The falsification of the coincidence hypothesis acts as the driving engine of his entire epistemological apparatus. Thus, Iqtisaduna is not merely an economic-jurisprudential work, but the practical manifestation of a broader paradigm for the epistemological reconstruction of Islamic humanities. This research demonstrates that the unity between Al-Usus and Iqtisaduna is not a procedural unity across all levels of inference, but a structural unity in the logic of judgment and validation based on the falsification of the coincidence hypothesis. The concept of “discovery” in Sadr’s thought is redefined as a logical process based on the accumulation of textual evidence and the falsification of the legislative coincidence hypothesis—not an intuitive or speculative endeavor. Sadr’s application of this general logic of knowledge to the domain of legislative rulings demonstrates that inductive reasoning can discover not only natural laws but also legislative systems based on internal coherence and the accumulation of evidence. This finding also reveals the precise coherence of Sadr’s intellectual system. He not only invented the method of producing certainty in Al-Usus but applied it with full confidence across various intellectual domains—from Al-Madrasah al-Qur’aniyyah to Al-Islam Yaqūd al-Hayāt—confirming the hypothesis of this research. The novelty of this study lies in its deeper examination of the logic and epistemology behind these works, rather than remaining at the conventional level of jurisprudential or economic analysis. Through this application of inductive mechanism in the stage of judgment, it can be claimed that Sadr’s intellectual project, in reconstructing religious science, is less a slogan of criticizing the West and more an effort to provide a logical basis for validation and certainty—a basis applicable both to proving natural laws and to establishing legislative coherence. مقدمه و اهداف: اندیشه شهید سید محمدباقر صدر یک منظومه فکری منسجم است که جوهر آن در روش تولید معرفت و سازوکار دستیابی به آن نهفته است. با این حال، بخش عمده‌ای از پژوهش‌های انجام‌شده درباره اندیشه او، گرفتار تقلیل‌گرایی رشته‌ای شده و آثار او به‌صورت جزایر جداگانه‌ای (اقتصادنا در حوزه اقتصاد و الأسس المنطقیّة در فلسفه) مطالعه شده‌اند. این گسست تحلیلی، مانع از درک پیوند عمیق منطقی میان مبانی معرفت‌شناختی و روش اعتبارسنجی او شده است؛ به‌ویژه در تفسیر روش‌شناسی کتاب اقتصادنا و رویکرد اکتشاف مکتب. منتقدان غالباً این روش را در چارچوب اصول فقه سنتی یا فلسفه علم اقتصاد متعارف ارزیابی کرده‌اند، درحالی‌که شهید صدر پیش از اقتصادنا، با تأسیس مکتب ذاتی معرفت در کتاب الأسس، راه‌حلی بنیادین برای گذار از داده‌های جزئی به یقین کلی ارائه داده بود. مسئله اصلی این پژوهش آن است که مناقشات پیرامون روش‌شناسی اقتصادنا ناشی از غفلت از کاربست سازوکار منطقی الأسس در آن است. بر این اساس، هدف محوری مقاله اثبات این فرضیه است که روش اکتشاف مکتب در مقام اعتبارسنجی و اثبات، تجلی دقیق همان منطق استقرایی است. اگرچه صورت‌بندی اولیه فرضیه در اقتصادنا ماهیتی تفسیری و اجتهادی دارد، اما گذار به یقین موضوعی، فرایندی نظام‌مند است که بر ابطال منطقی فرضیه صدفه تشریعی (تصادفی بودن هماهنگی احکام) استوار است. روش: این پژوهش از نوع بنیادی-نظری است و در چارچوب پارادایم تفسیری-تحلیلی انجام شده است. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل کیفی، متنی و تطبیقی است و به‌جای گردآوری داده‌های میدانی، به کاوش عمیق در متون بنیادین اندیشه صدر (به‌طور خاص الأسس المنطقیة و اقتصادنا) می‌پردازد. فرایند تحلیل در سه گام اصلی سامان یافته است: در گام نخست، کتاب الأسس از منظر مفهومی کالبدشکافی شد تا سیر منطقی تولید یقین (انباشت قرائن و ابطال فرضیه تصادف) در مذهب ذاتی صدر استخراج گردد. در گام دوم، بخش اکتشاف مکتب در اقتصادنا واکاوی شد تا فرایند واقعی صدر از گردآوری نصوص تا ادعای کشف نظام بازسازی شود. در گام سوم، نتایج به‌صورت تطبیقی نگاشت شدند تا نشان داده شود که فرایند اکتشاف مکتب، بازتاب همان سیر منطقی الأسس است، با این تفاوت که قرائن متنی (احکام فقهی) جایگزین قرائن تجربی شده‌اند. نتایج: تحلیل مفهومی نشان داد که مکتب ذاتی استقراء یک سازوکار دومرحله‌ای برای تولید یقین است: مرحله نخست (زایش درونی موضوعی) که با انباشت قرائن، احتمال وقوع فرضیه رقیب (تصادف) را به‌صورت ریاضی کاهش می‌دهد، و مرحله دوم (زایش درونی ذاتی) که با جهشی معرفتی، این احتمال ناچیز را ابطال کرده و به یقین موضوعی درباره یک نظم کلان می‌رسد. در کتاب اقتصادنا، این الگوریتم دقیقاً پیاده‌سازی شده است. داده‌های خام در اینجا نصوص و احکام پراکنده شریعت هستند. فرضیه رقیب که در این پژوهش تحت عنوان فرضیه صدفه تشریعی مفهوم‌پردازی شده، مدعی است این احکام فاقد انسجام سیستماتیک‌اند. فقیه ابتدا یک الگوی نظری (مانند محوریت کار در مالکیت) را پیشنهاد می‌دهد و سپس نشان می‌دهد که هماهنگی انبوهی از احکام جزئی با این محور، نمی‌تواند تصادفی باشد. تراکم احکام هماهنگ، فرضیه صدفه تشریعی را باطل کرده و یقین به وجود یک زیربنای واحد (مکتب اقتصادی) را حاصل می‌کند. جدول 1. کاربست روش استقراء در اکتشاف مکتب اقتصادی مؤلفه روش‌شناختی در الأسس المنطقیّة در اقتصادنا داده‌های اولیه انباشت قرائن تجربی کثیر (مثلاً مشاهدات فیزیکی) نصوص و ادله جزئی کثیر (مثلاً احکام فقهی پراکنده) فرضیه رقیب فرضیه صدفه (اتفاقی بودن) فرضیه صدفه تشریعی (پراکندگی و عدم انسجام احکام) فرضیه مورد اثبات قانون طبیعی / رابطه ذاتی / هدفمندی مکتب اقتصادی / نظریه کلان / انسجام سیستمی مکانیسم تراکم الاحتمالات (انباشت قرائن تجربی) تراکم الادله (انباشت و ترکیب نظام‌مند نصوص) فرایند ابطال منطقی فرضیه صدفه (مشابه فرایند اثبات تواتر) ابطال منطقی فرضیه صدفه تشریعی نتیجه یقین به وجود قانون طبیعی اکتشاف (یقین) به وجود مکتب اقتصادی مأخذ: یافته‌های پژوهش براساس صدر (1391ق) و صدر (1424ق) بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش، درک رایج از روش اکتشاف مکتب را ارتقا می‌دهد. اکتشاف در اندیشه صدر یک شهود باطنی یا اجتهاد ظنی صرف نیست، بلکه استنتاجی منطقی است که پشتوانه خود را از حساب احتمالات می‌گیرد. نقدهای پیشین که روش صدر را به دلیل تعدد نظریات یا فقدان حجیت فقهی تک‌تک احکام زیر سؤال برده بودند، دچار خطای مقوله‌ای شده‌اند؛ زیرا متوجه نبودند که صدر به دنبال حجیت اثباتی فقهی نیست، بلکه در پی یقین معرفت‌شناختی به یک سیستم است که با صفر شدن احتمال تصادف به دست می‌آید. شهید صدر مفهوم استقراء را از یک ابزار تجربی به یک منطق عام معرفتی ارتقا داد؛ منطقی که نه‌تنها قانون جاذبه در فیزیک، بلکه ساختار یک مکتب در شریعت و حتی واقعیت عینی جهان خارج را اثبات می‌کند. در واقع، ابطال فرضیه صدفه موتور محرک کل دستگاه معرفتی اوست. بنابراین، اقتصادنا صرفاً یک اثر فقهی-اقتصادی نیست، بلکه تجلی عملی یک پارادایم بزرگ‌تر برای بازسازی معرفت‌شناختی علوم انسانی اسلامی است.

https://method.rihu.ac.ir/article_2530_81a5ff3942783369f79d309888453aeb.pdf