«روش‌شناسی استنادات» شهید صدر در «اقتصادنا»

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دوره دکترای فلسفه اقتصاد موسسه امام خمینی «قدس سره» هستم.

چکیده

شهید صدر در «اقتصادنا»، برای کشف نظریات مکتبی به منابع اولیه (کتاب و سنت) یا منابع ثانویه (فتاوا و مفاهیم) یا ترکیبی از این دو استناد می‌کند؛ درحالی‌که در تشریح عملیات کشف تصریح می‌کند که نظریات اسلامی را براساس احکام شرعی و مفاهیم کشف می‌کند. در این مقاله، با استشهاد به عملکرد وی و براساس تحلیل‌های اصول فقه و فلسفه علم، درباره روش صحیح استناددهی در شناخت نظریات مکتبی قضاوت می‌شود. 

برای استناد به منابع اولیه یا ثانویه در کشف نظریه‌های مذهبی، فرضیاتی قابل طرح است: 1. تفکیک بین نظریه مذهبی و منبع آن، در مراجعه به منابع ثانویه و اولیه؛ 2. تفکیک بین انواع نظریه مذهبی در مراجعه به منابع اولیه و ثانویه؛ 3. رجوع به منابع ثانویه در فرض عدم دسترسی به منابع اولیه؛ 4. رجوع به منابع اولیه در فرض نبود منابع ثانویه. فرضیه یک و دو، مردود، فرضیه سه، قابل پذیرش و فرضیه چهار، مقبول است. فرضیه چهار، مبتنی‌بر رتبه‌بندی بین علوم، تقدم ثبوتی «فقه نظریه» بر «فقه احکام» و تأخر اثباتی «فقه نظریه» از «فقه احکام» است. دوگانگی بین حکم واقعی و ظاهری، خدشه‌ای به صحت عملکرد شهید صدر در استناد به منابع ثانویه وارد نمی‌کند.

کلیدواژه‌ها


* قرآن کریم.
1. آخوندخراسانی، محمدکاظم (1426ق)، کفایه‌الأصول، چ2، قم: مؤسسه آل‌البیت لاحیاءالتراث.
2. بروجردی، سیدحسین (1415ق)، نهایه الاصول، مقرر: حسینعلی منتظری، قم: تفکر.
3. تسخیری، محمدعلی (1382)، «شیوه شهید صدر در شناخت مکتب اقتصادی اسلام و پاسخ به منتقدان»، اقتصاد اسلامی، سال 3، ش12، ص9−23.
4. جمعی از محققان (1389)، فرهنگ‌نامه اصول فقه، چ2، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
5. حلی، ابن‌ادریس (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
6. صدر، سیدمحمدباقر (1417ق)، «الأتجاهات المستقبله لحرکه الأجتهاد»، فقه اهل‌البیتb، سال 1، ش1، ص13−23.
7. صدر، سیدمحمدباقر (1426ق)،بحوث فی علم الأصول،چ3، قم: مجمع العلمی للشهید الصدر.
8. صدر، سیدمحمدباقر (1424ق)، الأسلام یقود الحیاه، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
9. صدر، سیدمحمدباقر (1432ق)، دروس فی علم الأصول، چ5، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
10. صدر، سیدمحمدباقر (1382)،اقتصادنا، چ2، قم: بوستان کتاب.
11. ضیایی‌فر، سعید (1392)،فلسفه علم فقه، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سمت.
12. عابدی‌نژاد داورانی، امین‌رضا (1394)، «روش کشف سیاست‌های پیشرفت با تأکید بر آراء شهید صدر»، معرفت اقتصاد اسلامی، سال7، ش13، ص131−154.
13. غفوری، خالد (1421ق)، «فقه النظریه لدی الشهید الصدر»، فقه اهل البیتb، سال 5، ش20، ص123 - 204.
14. قاسمی‌اصل، محمدجواد (1393)، بررسی و تحلیل جایگاه استقراء در روش شهید صدر در اقتصاد اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیH.
15. قاسمی‌اصل، محمدجواد (1396)، «فرضیه در مذهب اقتصاد اسلامی با تأکید بر دیدگاه شهید صدر در کتاب اقتصادنا»، عیار پژوهش در علوم انسانی، سال 8، ش15، ص105−126.
16. قاسمی‌اصل، محمدجواد (1397)، «بررسی و تحلیل مبانی مشروعیت سیاست‌گذاری در اقتصاد اسلامی»،کاوشی نو در فقه، سال 25، ش93، ص33−60.
17. قاسمی‌اصل، محمدجواد (1398)، جایگاه استقرا در روش شهید صدر در اقتصاد اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیH.
18. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)،الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامی.
19. مصباح، محمدتقی (1383)، آموزش فلسفه، چ5 ،تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
20. یوسفی، محمدرضا (1379)، «بررسی روش آیت‌الله شهید صدر در کشف مکتب اقتصادی اسلام»،فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادقg،سال 3، ش11 و 12، ص113−129.
21. یوسفی، احمدعلی (1384)، «تفسیر نظریه شهید صدر در باب کشف مذهب اقتصادی مطابق با مبانی فقه شیعه»، فقه و حقوق، سال2، ش6، ص87−106.
* قرآن کریم.
1. آخوندخراسانی، محمدکاظم (1426ق)، کفایه‌الأصول، چ2، قم: مؤسسه آل‌البیت لاحیاءالتراث.
2. بروجردی، سیدحسین (1415ق)، نهایه الاصول، مقرر: حسینعلی منتظری، قم: تفکر.
3. تسخیری، محمدعلی (1382)، «شیوه شهید صدر در شناخت مکتب اقتصادی اسلام و پاسخ به منتقدان»، اقتصاد اسلامی، سال 3، ش12، ص9−23.
4. جمعی از محققان (1389)، فرهنگ‌نامه اصول فقه، چ2، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
5. حلی، ابن‌ادریس (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
6. صدر، سیدمحمدباقر (1417ق)، «الأتجاهات المستقبله لحرکه الأجتهاد»، فقه اهل‌البیتb، سال 1، ش1، ص13−23.
7. صدر، سیدمحمدباقر (1426ق)،بحوث فی علم الأصول،چ3، قم: مجمع العلمی للشهید الصدر.
8. صدر، سیدمحمدباقر (1424ق)، الأسلام یقود الحیاه، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
9. صدر، سیدمحمدباقر (1432ق)، دروس فی علم الأصول، چ5، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
10. صدر، سیدمحمدباقر (1382)،اقتصادنا، چ2، قم: بوستان کتاب.
11. ضیایی‌فر، سعید (1392)،فلسفه علم فقه، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سمت.
12. عابدی‌نژاد داورانی، امین‌رضا (1394)، «روش کشف سیاست‌های پیشرفت با تأکید بر آراء شهید صدر»، معرفت اقتصاد اسلامی، سال7، ش13، ص131−154.
13. غفوری، خالد (1421ق)، «فقه النظریه لدی الشهید الصدر»، فقه اهل البیتb، سال 5، ش20، ص123 - 204.
14. قاسمی‌اصل، محمدجواد (1393)، بررسی و تحلیل جایگاه استقراء در روش شهید صدر در اقتصاد اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیH.
15. قاسمی‌اصل، محمدجواد (1396)، «فرضیه در مذهب اقتصاد اسلامی با تأکید بر دیدگاه شهید صدر در کتاب اقتصادنا»، عیار پژوهش در علوم انسانی، سال 8، ش15، ص105−126.
16. قاسمی‌اصل، محمدجواد (1397)، «بررسی و تحلیل مبانی مشروعیت سیاست‌گذاری در اقتصاد اسلامی»،کاوشی نو در فقه، سال 25، ش93، ص33−60.
17. قاسمی‌اصل، محمدجواد (1398)، جایگاه استقرا در روش شهید صدر در اقتصاد اسلامی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیH.
18. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)،الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامی.
19. مصباح، محمدتقی (1383)، آموزش فلسفه، چ5 ،تهران: چاپ و نشر بین‌الملل.
20. یوسفی، محمدرضا (1379)، «بررسی روش آیت‌الله شهید صدر در کشف مکتب اقتصادی اسلام»،فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادقg،سال 3، ش11 و 12، ص113−129.
21. یوسفی، احمدعلی (1384)، «تفسیر نظریه شهید صدر در باب کشف مذهب اقتصادی مطابق با مبانی فقه شیعه»، فقه و حقوق، سال2، ش6، ص87−106.