ارائه چهارچوب مفهومی دلالت پذیری آینده پژوهی؛ دلالت‌های نظریه مجموعه‌های فازی برای آینده پژوهی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 . استاد، گروه آینده پژوهی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین، ایران

2 دانشجوی دکتری، گروه آینده پژوهی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین، ایران

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: آینده‌پژوهی به‌عنوان حوزه‌ای فرا‌رشته‌ای از علوم اجتماعی برای تقویت و حفظ غنای خود نیازمند پژوهش‌های دلالت‌پژوهی در جهت بهره‌بری از دلالت‌های فلسفه‌ها، ایده‌ها یا نظریه‌های جدید است. در محافل علمی وقتی فلسفه، ایده، چهارچوب، نظریه یا مدل جدیدی مطرح می‌شود، همه رشته‌ها تمایل دارند از آنها برای توسعه دانش رشته‌ای خود بهره گیرند. مأخذ و محمل اصلی گسترش، تقویت و غنابخشی به دانش بشری نیز از همین جا نشئت می‌گیرد. هدف پژوهش حاضر ارائه چهارچوبی مفهومی از دلالت‌پذیری آینده‌پژوهی و فراهم‌ نمودن زمینه برای سایر پژوهش‌های این‌چنینی است تا اندیشمندان و پژوهشگران این حوزه ضمن اینکه در زمان خود صرفه‌جویی می‌نمایند، به انجام این پژوهش‌ها اقبال بیشتری نشان داده و بر پویایی و انعطاف‌پذیری آینده‌پژوهی بیفزایند. همچنین، به منظور کاربست آن و نقش برجسته نظریه مجموعه‌های فازی، دلالت‌های این نظریه برای آینده‌پژوهی مطالعه شد. این، برای نخستین بار است که چهارچوب مفهومی دلالت‌پذیری آینده‌پژوهی در قالبی مختصر و جامع احصاء و ارائه می‌شود. همچنین، هیچ اثری یافته نشد که کاربردها، رهنمودها یا پیامدهای نظریه مجموعه‌های فازی را برای آینده‌پژوهی مورد بررسی ویژه قرار داده باشد.
آینده‌پژوهی نیز همانند همه علوم دیگر، هستی‌شناسی خود را از یک پارادایم علمی به ارث برده است. همچنین، به‌عنوان یک رشته دارای معرفت‌شناسی و روش‌شناسی است. بنابراین، چهارچوب دلالت‌پذیری دست‌کم در این سه سطح سیر می‌کند. در خلال پژوهش، یافته شد، آینده‌پژوهی مفروضاتی دارد که چهارچوب مفهومی بدون آنها، کامل به نظر نمی‌رسد؛ بنابراین مفروضات آینده‌پژوهی نیز مطالعه شد.
روش: این پژوهش از نوع کاربردی و کیفی می‌باشد. داده‌ها به روش کتابخانه‌ای از میان مقالات و کتب موجود در پایگاه‌های علمی معتبر با استفاده از فایل‌های رایانه‌ای جمع‌آوری شدند. نوع داده‌ها کیفی بوده و روش محوری تحلیل آنها نیز تحلیل مضمون می‌باشد که در چهارچوب روش‌شناسی دلالت‌پژوهی انجام شده است. دلالت‌پژوهی، برقراری رابطه عالمانه بین مبدأ دلالت و مقصد دلالت از طریق عرضه نوعی حدس عالمانه از رهنمود مبدأ برای مقصد است. روش‌شناسی دلالت‌پژوهی، فرایندی مرکب از گام‌های متوالی برای برقراری ارتباط بین دو حوزه دانشی مجزا از هم است تا بتوان دلالت‌های صحیح و مناسب برای حوزه دانشی مبدأ احصاء کرد. طرح مطالعاتی دلالت‌پژوهی به دو گونه کلی نظام‌مند و برایشی است. در طرح نظام‌مند ابتدا چهارچوب مفهومی دلالت‌پذیری مقصد دلالت به تفصیل طراحی می‌شود و سپس در میان سهم‌یاری‌های مبدأ دلالت، دلالت‌هایی برای تک‌تک عناصر تشکیل‌دهنده آن چهارچوب مفهومی یافته می‌شود (دانایی‌فرد، 1395).
بحث و نتیجهگیری: آنچه در بررسی منابع معتبر، پایاب محکم‌تری یافته است، دیدگاه واقع‌گرایی انتقادی به آینده‌پژوهی است. بر پایه این دیدگاه در هستی‌شناسی آینده‌پژوهی، واقعیت‌های موجود قابل درک هستند؛ اما در خلال زمان تحت تأثیر عوامل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، قومی و جنسیتی شکل گرفته‌اند. این واقعیت‌ها در قالب مجموعه‌ای از ساختارهایی که هم‌اکنون به شکل واقعی درآمده‌اند، یعنی واقعیت‌های طبیعی و غیرقابل تغییر متبلور شده‌اند. این هستی‌شناسی با بسط نظریه کوانتوم به مفهوم واقعیت در علوم اجتماعی سازگار است و مفهوم عینی-ذهنی واقعیت و لزوم وجود نهادها (قواعد بازی جمعی مطابق تعریف کوانتومی آن) را تأیید می‌کند.
همچنین، بر پایه دیدگاه واقع‌گرایی انتقادی، در معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی، باورپذیری به‌جای قطعیت گزاره معرفتی می‌نشیند. ازآنجاکه آینده از گذشته و حال اثر می‌پذیرد، آینده‌پژوهان برای مطالعه آینده، گریزی از مطالعه این دو زمان ندارند و با نظر به اینکه از گذشته و حال برخلاف آینده، شواهدی در دست است، آینده‌پژوهان می‌توانند بر پایه واقع‌گرایی انتقادی آنها را بررسی نمایند و در ارائه پیش‌بینی‌ها، گزاره‌های معرفتی باید حاصل استدلال‌های مبتنی بر شواهد صوری و غیرصوری باشند. ازآنجاکه آینده هنوز موجودیت نیافته و درستی گزاره‌هایی که درباره آینده صادر می‌شوند، مشخص نیستند، باورپذیری آنها ملاک عمل قرار می‌گیرد و با توجه به نقش حیاتی دانش پیش‌زمینه‌ای در تولید اطلاعات معطوف به آینده، در تهیه این گزاره‌ها باید به ماهیت اجتماعی و فرایند تولید دانش توجه شود.
روش‌های مختلفی در آینده‌پژوهی به کار گرفته می‌شوند که شمار آنها در برخی منابع به بیش از چهل می‌رسد. تعداد زیادی از این روش‌ها از سایر علوم و رشته‌ها به آینده‌پژوهی راه یافته‌اند که با توجه به ماهیت چندرشته‌ای آینده‌پژوهی، امری معمول است. روش‌هایی نیز هستند که خاص آینده‌پژوهی می‌باشند و عبارت‌اند از: 1. آینده‌پژوهی قوم‌نگاشتی؛ 2. پس‌نگری؛ 3. پویش محیطی؛ 4. تحلیل ریخت‌شناختی؛ 5. تحلیل لایه‌ای علّی؛ 6. تدوین چشم‌انداز؛ 7. ترسیم نقشه راه؛ 8. تصمیم‌گیری پابرجا؛ 9. چرخ آینده‌ها؛ 10. دلفی؛ 11. سناریو؛ 12. سیگنال‌های ضعیف و 13. شگفتی‌سازها.
مفروضات، اصول و پایه‌های زیادی برای آینده‌گرایی، آینده‌اندیشی و آینده‌پژوهی وجود دارند. برخی از مفروضات هستند که اگرچه خاص آینده‌پژوهی نیستند، اما شاکله آینده‌پژوهی بسیار بر آنها استوار است و نمی‌توان از آنها به سادگی صرف‌نظر کرد. در میان تمامی این اصول و مفروضات، فهرستی که بل در کتاب خود (2003) ارائه کرد، از تمامی فهرست‌های دیگر جامع‌تر بود و در هیچ منبعی، مفروضی یافت نشد که فهرست بل شامل آن نباشد. بنابراین، مفروضات آینده‌پژوهی طبق فهرست بل عبارت‌اند از: 1. معنای زمان؛ 2. تکینگی ممکن آینده؛ 3. آینده‌اندیشی و اقدام؛ 4. مفیدترین دانش؛ 5. ابهام در حقایق آینده؛ 6. آینده‌ای باز؛ 7. انسان‌ها آینده خود را می‌سازند؛ 8. وابستگی متقابل و کل‌گرایی؛ 9. آینده‌های بهتر؛ 10. افراد و طرح‌هایشان؛ 11. جامعه به‌مثابه انتظار و تصمیم و 12. هستی و دانش واقعیت خارجی (Bell, 2003).
دلالت‌های نظریه مجموعه فازی برای آینده‌پژوهی بررسی شدند که این دلالت‌ها شامل ابعاد هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و مفروضات آینده‌پژوهی نشده و تنها بعد روش‌ها را شامل می‌شد. در این بعد سهم‌یاری پردازش اصطلاحات زبانی، بیشترین دلالت را داشته و در همه روش‌ها کاربرد داشت. سهم‌یاری دسته‌بندی فازی در رتبه بعدی قرار داشت و در شش روش کاربرد داشت. سومین و آخرین سهم‌یاری، سامانه استنتاج فازی بود که تنها در دو روش تصمیم‌گیری پابرجا و سناریو کاربرد داشت.
پیشنهاد می‌شود به‌منظور پویایی روزافزون رشته آینده‌پژوهی، پژوهش‌هایی در آینده، حول موضوع دلالت‌های نظریه‌ها، علوم یا فناوری‌های جدید برای آینده‌پژوهی صورت گیرد. همچنین، انجام پژوهش‌هایی مشابه این موضوع می‌تواند بر غنای چنین چهارچوبی افزوده و پایاب آن را برای استفاده‌کنندگان از آن محکم‌تر نماید.
همچنین، پیشنهاد می‌شود متخصصان علاقه‌مند به آینده‌پژوهی اما از رشته‌هایی غیر از آن، از چهارچوب ارائه‌شده در این مقاله برای یافتن دلالت‌های رشته تخصصی خود برای آینده‌پژوهی بهره ببرند؛ زیرا این تلاش ضمن اینکه به حفظ بقای آینده‌پژوهی می‌انجامد، با توجه به گستره وسیع کاربست این رشته، به گسترش کاربست رشته تخصصی ایشان نیز کمک می‌کند.
تقدیر و تشکر: نویسندگان این مقاله مراتب قدردانی خود را از دبیرخانه محترم مجله روش‌شناسی علوم انسانی و داوران محترم به‌دلیل دیدگاه‌های ارزشمندشان که در بهبود کیفیت مقاله نقش بسزایی داشته است، اعلام می‌کنند.

کلیدواژه‌ها


منابع
دانایی‌فرد، حسن (1395). روش‌شناسی مطالعات دلالت‌‌پژوهی در علوم اجتماعی و انسانی: بنیان‌ها، تعاریف، اهمیت، رویکردها و مراحل اجرا. روششناسی علوم انسانی، 22(86)، 39-71
دانایی‌فرد، حسن (1401). روش‌شناسی مطالعات دلالت‌پژوهی (چاپ اول). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
رضایی، ایمان، قاسمی، حاکم، عیوضی، محمدرحیم، فتح طاهری، علی و درویشی، فرهاد (1402). تبیین امکان رشته بودن آینده‌پژوهی به‌عنوان یک حوزۀ فرارشته‌ای. آیندهپژوهی ایران، 8(1)، 29-54.
سیاح مفضلی، اردشیر، و اسدی، علیرضا (1394). بررسی ساختارهای فکری و مفاهیم کلیدی در آینده‌پژوهی و ارائه چهارچوب اجرای مطالعات آینده‌پژوهی. آیندهپژوهی مدیریت، 102(1)، 15-26.
شیرویه‌پور، شهریار، و فضلی، صفر (1401). از پیش‌نگری تا آینده‌نگاری: ابتنای روش‌شناسی آینده‌پژوهی بر مدل پیاز پژوهش. روششناسی علوم انسانی، 28(113)، 31-50.
فضلی، صفر، و نیکنام، علی (1403). توسعه یک سامانه پشتیبانی تصمیم فازی مبتنی بر سناریو. تصمیمگیری و تحقیق در عملیات، 9(3)، 690-707.
محمدپور، احمد (1397). ضدروش: زمینه‌های فلسفی و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی. تهران: لوگوس.
مرادی، ابوذر (1403). رویکرد پدیدارگرایانه کوانتومی؛ چیستی واقعیت در علوم اجتماعی. روششناسی علوم انسانی، 30(119)، 73-93.
References
Aaltonen, M. (2009). Evaluation and organization of Furturea Research Methodology–V 3.0. In Futures research methodology (3 ed.). Springer.
Aligica, P. D. (2003). Prediction, explanation and the epistemology of future studies. Futures, 35, 1027-1040. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/S0016-3287(03)00067-3
Amara, R., & Lipinski, A. J. (1974). The futures field : functions, forms, and critical issues. Institute for the Future. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/001632877490072X
Bell, W. (2003). Foundations of Futures Studies: Volume 1: History, Purposes, and Knowledge (Human Science for a New Era Series). Transaction Publishers. https://www.routledge.com/Foundations-of-Futures-Studies-Volume-1-History-Purposes-and-Knowledge/Bell/p/book/9780765805393?srsltid=AfmBOoo6qrZymzfXVFZJH8Ew3YbQyvP9x9oPifZgDvlSfeDe7vH180kc
Bonet, I., Peña, A., Lochmuller, C., Patiño, H. A., Chiclana, F., & Góngora, M. (2021). Applying fuzzy scenarios for the measurement of operational risk. Applied Soft Computing, 112. https://doi.org/10.1016/j.asoc.2021.107785
Bradfield, R., Wright, G., Burt, G., Cairns, G., & Van Der Heijden, K. (2005). The origins and evolution of scenario techniques in long range business planning. Futures, 37(8), 795-812. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/j.futures.2005.01.003
Cambridge University Press. (n.d.). Cambridge dictionary. In https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/implication#dataset_cacd
Clarke, V., & Braun, V. (2020). THEMATIC ANALYSIS: A Practical Guide. SAGE Publications Ltd. https://uk.sagepub.com/en-gb/eur/thematic-analysis/book248481
Danaeefard, H. (2016). Methodology of Implication Research Studies in Social and Human Sciences: Foundations, Definitions, Importance, Approaches, and Implementation Stages. Methodology of Social Sciences and Humanities Journal, 22(86), 39-71. [In Persian]
Danaeefard, H. (2022). Methodology of Implication Research Studies (1 ed.). Research Institute of Hawzeh and University. [In Persian]
Fazli, S., & Niknam, A. (2024). Development of a scenario-based fuzzy robust decision support system. Journal of decisions and operations research, 9(3), 690-707. https://doi.org/10.22105/dmor.2024.476625.1869 [In Persian]
Glenn, J. C., & Gordon, T. J. (2004). Futures Research Methodology.
Golghamat Raad, N., & Rajendran, S. (2024). A hybrid scenario-based fuzzy stochastic model for closed-loop dry port network design with multiple robustness measures. Transportation Research Part E: Logistics and Transportation Review, 183. https://doi.org/10.1016/j.tre.2024.103417.
Gordon, T. J. (1992). the methods of futures research. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 522(1), 25-35. https://doi.org/10.1177/0002716292522001003
Hideg, É. (2015). PARADIGMS IN FUTURES FIELD. Economic Geography and Futures Studies Department Corvinus University of Budapest. https://unipub.lib.uni-corvinus.hu/1900/1/HidegEva_2015a.pdf.
Horton, A. (1999). A simple guide to successful foresight. Foresight, 1(1), 5-9. https://doi.org/10.1108/14636689910802052
Inayatullah, S. (2007). Questioning the future : methods and tools for organization and societal transformation (Third edition. ed.). Tamkang University Press. https://www.ucl.ac.uk/library/ucl-only/questioning-the-future-sohail-inayatullah.pdf.
Karlsen, J. E., & Karlsen, H. (2013). Classification of Tools and Approaches Applicable in Foresight Studies. In M. Giaoutzi & B. Sapio (Eds.), Recent Developments in Foresight Methodologies (pp. 27-52). Springer US. https://doi.org/10.1007/978-1-4614-5215-7_3
Kasperski, G., Zielinski, A., & Romain, P. (2021). Robust optimization with scenarios using random fuzzy sets IEEE International Conference on Fuzzy Systems (FUZZ-IEEE). https://ieeexplore.ieee.org/document/9494494.
Masini, E. (1993). Why Futures Studies? Grey Seal. https://books.google.com/books?id=GBhmAAAAMAAJ
Miles, I., & Keenan, M. (2003). Practical Guide to Regional Foresight in the UK.
Mofazali, A. S., & Asadi, A. (2015). Examining intellectual structures and key concepts in futures studies and providing a framework for implementing futures studies. Journal of Future Studies Management, 102(1), 15-26. http://sanad.iau.ir/fa/Article/Download/786329 [In Persian]
Mohammadpour, A. (2018). Counter-Method: The Pjilosophical Understandings and Practical Procedures of Qualitative Methodology. Logos. [In Persian]
Moradi, A. (2024). Quantum Phenomenological Approach: the Nature of Reality in Social Sciences. Methodology of Social Sciences and Humanities, 30(119), 73-93. https://doi.org/10.30471/mssh.2024.10202.2549 [In Persian]
Nguene M, G. N., & Finger. (2007). A fuzzy-based approach for strategic choices in electric energy supply: The case of a Swiss power provider on the eve of electricity market opening. Engineering Applications of Artificial Intelligence, 20, 37-48. https://doi.org/10.1016/j.engappai.2006.03.005
Paliokaite, A., Pacesa, N., & Sarpong, D. (2014). Conceptualizing Strategic Foresight: An Integrated Framework [Article]. Conceptualizing Strategic Foresight, 23(3-4), 161-169. https://doi.org/10.1002/jsc.1968
Pishvaee, M. S., Fathi, M., & Jolai, F. (2008). A fuzzy clustering-based method for scenario analysis in strategic planning. South African Journal of Business Management, 39(3), 21-31. https://www.econstor.eu/bitstream/10419/218401/1/sajbm-v39i3-0564.pdf
Poli, R. (2018). A note on the classification of futurerelated methods. European Journal of Futures Research, 6(15). https://doi.org/https://doi.org/10.1186/s40309-018-0145-9
Popper, R. (2008). Foresight methodology. In The Handbook of Technology Foresight. Concepts and Practice. Edward Elgar Publishing.
Ramaswamy Govindan, A., & Li, X. (2023). Fuzzy logic-based decision support system for automating ergonomics risk assessments. International Journal of Industrial Ergonomics, 96. https://doi.org/10.1016/j.ergon.2023.103459.
Rezaei, I., Ghasemi, H., Eivazi, M. R., Taheri, A. F., & Darvishi, F. (2023). Explanation of Disciplinary Possibility of Futures Studies as a Transdisciplinary Field. Iran Futures Studies, 8(1), 29-54. https://doi.org/10.30479/jfs.2023.18121.1446 [In Persian]
Roeber, B., Sosa, E., Steup, M., & Turri, J. (2024). Contemporary debates in epistemology (Third edition. ed.). Wiley-Blackwell.
Seginer, R. (2009). Future Orientation: A Conceptual Framework. In R. Seginer (Ed.), Future Orientation: Developmental and Ecological Perspectives (pp. 1-27). Springer US. https://doi.org/10.1007/978-0-387-88641-1_1.
Shirooyehpour, S., & Fazli, S. (2022). from Forecasting to Foresight: basing the Methodology of Futures Studies on Research Onion Model. Methodology of Social Sciences and Humanities, 28(113), 31-50. https://doi.org/10.30471/mssh.2022.8534.2319 [In Persian]
Singh, S., Raj, R., Dhar, A., Khot, N., & Powar, S. (2024). A novel hybrid grey-fuzzy optimization model for assessment of solar technologies considering different scenarios of the Indian market. Energy Reports, 11, 2023-2034. https://doi.org/10.1016/j.egyr.2024.01.059
Sorourkhah, A., & Edalatpanah, S. A. (2021). Considering the Criteria interdependency in the Matrix Approach to Robustness Analysis with Applying Fuzzy ANP. Fuzzy Optimization and Modeling Journal, 2(2), 22-33. https://doi.org/10.30495/fomj.2021.1932066.1029
Steup, M., & Sosa, E. (2005). Contemporary debates in epistemology. In Contemporary debates in philosophy 3 Blackwell Pub. https://www.vlebooks.com/vleweb/product/openreader?id=GlasgowUni&isbn=9781405137423
Tuckett, A. G. (2005). Applying thematic analysis theory to practice: a researcher’s experience. Contemporary nurse : a journal for the Australian nursing profession, 19(1-2), 75-87. https://doi.org/10.5172/conu.19.1-2.75
Vaismoradi Turunen, H. B. T. M. (2013). Content analysis and thematic analysis: Implications for conducting a qualitative descriptive. Nurs Health Sci, 15(3), 398-405. https://doi.org/10.1111/nhs.12048
Voros, J. (2003). A generic foresight process framework. Foresight, 5(3), 10-21. https://doi.org/10.1108/14636680310698379
Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy sets. Information and Control, 8(3), 338-353. https://doi.org/https://doi.org/10.1016/S0019-9958(65)90241-X.