نقش «نمایش» در روش شناسی فوکو: جنون، تعذیب، آناتومی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

استاد، گروه فلسفه علم، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: فوکو در ابتدای هریک از سه‌گانه‌های تاریخی خود -تاریخ جنون (1961)، تولد کلینیک (1963)، مراقبت و تنبیه (1975)- فصولی را به تلقی دوره پیشامدرن از جنون، تنبیه و مجازات، و بیماری اختصاص می‌دهد. در دو کتاب تاریخ جنون و مراقبت و تنبیه او با تأکید بر «نمایش»‌هایی که از جنون و تعذیب در دوره رنسانس و عصر کلاسیک برگزار می‌شد، می‌کوشد تا تصوری از تلقی مردمان آن دوره‌ها از جنون و تعذیب (تنبیه و مجازات) در ذهن خواننده شکل دهد. به‌طوری‌که می‌توان گفت: بیان این نمایش‌ها، جزئی از روش وی در این کتاب‌هاست.
در کتاب تاریخ جنون وقتی از جنون در دوره پیشامدرن سخن می‌گوید، معتقد است: به «نمایش» گذاردن دیوانگان از قرون وسطا تا عصر کلاسیک رسمی قدیمی بود. فوکو در کتاب خود می‌کوشد تا تلقی‌های گوناگون از جنون را بیان کند. یکی از تلقی‌های رایج از جنون -در قرن هفدهم- این بود که دیوانه حیوان پنداشته می‌شد. محبس دیوانگان به منزله باغ‌وحشی بود که مردم به تماشای آن می‌رفتند و دیوانگان همچون حیوانات سیرک به زور شلاق وادار می‌شدند تا به انواع رقص و بندبازی‌ها بپردازند. هر از چندگاهی در دارالمجانین‌ها معرکه‌هایی برپا می‌شد تا مردم به تماشای «نمایش» دیوانگان بنشینند. به‌عبارت‌دیگر، در این دوره برای شادی و خوشایند مردم از جنون، «نمایش» ساختند.
فوکو معتقد است: بدین‌گونه «جنون به نمایش محض تبدیل شد» و «جنون به موضوع تماشا و نظاره بدل شد». دیوانگان بازیگران نمایشی بودند که انسان‌های عاقل به تماشای آنان می‌پرداختند. مشاهده دیوانگان در این نمایش‌ها دارای ویژگی خاصی بود: «این مشاهده به‌طور اساسی دیوانه را درگیر نمی‌کرد؛ بلکه از توجه به ظاهر هولناک و حیوانیت عیانش فراتر نمی‌رفت. به علاوه دست‌کم از یک نظر مشاهده‌ای دو طرفه بود؛ زیرا انسان عاقل می‌توانست در وجود دیوانه همچون در آینه نظاره‌گر سقوط قریب‌الوقوع خویش باشد». به‌دیگرسخن، تماشای دیوانگان در نمایشی که ترتیب داده می‌شد، دارای دو ویژگی بود:
- اولاً، همان‌طورکه تماشای حیوانات در قفس یا سیرک از دیدن ظاهر آنان و رفتار و حرکاتشان فراتر نمی‌رفت، تماشای دیوانگان هم تنها سبب افزایش شور و حدت حرکات و اعمال آنها می‌شد و نمی‌کوشید که به عمق وجود آنان نفوذ کند تا آنان را اصلاح یا درمان کند. این فقط تماشای یک «نمایش» بود؛
- ثانیاً، تماشای نمایش دیوانگان توسط افراد عاقل مشاهده‌ای بازتابی بود؛ یعنی دیوانه مشاهده افراد عاقل تماشاگر را برمی‌گرداند و به آنان خاطرنشان می‌کرد که ممکن است که آنان نیز روزی به سرنوشت دیوانگان مبتلا شوند. درواقع، در این بازتاب مشاهده نوعی عبرت نهفته بود و به افراد عاقل متذکر می‌شد که دیوانگی نوعی از وضعیت وجود انسانی است که هر آن ممکن است افراد عاقل هم به آن مبتلا شوند. به‌عبارت‌دیگر، «دیوانه حقیقت هر کس را به او یاد آور می‌شد».
کتاب تاریخ تنبیه و مجازات: تولد زندان همچون نمایشنامه‌ای با دو اپیزود آغاز می‌شود. در اپیزود نخست، تعذیبی سوزناک و دردناک در قرن شانزدهم را به نمایش می‌گذارد و در اپیزود دوم، یک روز در یک زندان مدرن را به تصویر می‌کشد. در اپیزود نخست، فوکو به تفصیل فرایند تعذیب دامی ین را به جرم سوءقصد به جان شاه توصیف می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه بدن تعذیب شده، مثله شده، تکه تکه شده و داغ خورده بر صورت و شانه دامی ین در معرض دید عموم به «نمایش» گذاشته شد. فوکو معتقد است: در دوره پیشامدرن، تعذیب نمایشی برای نشانه‌گذاری قربانیان و قدرتی بود که تنبیه می‌کرد. «تعذیب در مراسمی تمام‌عیار از فتح انجام می‌گرفت؛ اما همچنین به منزله هسته نمایشی (دراماتیک) در اجرای یکنواخت خود، حاوی یک صحنه رویارویی بود: کنش بی‌واسطه و مستقیم جلاد بر بدن «عذاب دیده»».
 اما در کتاب تولد کلینیک اشاره‌ای به هیچ نمایشی نمی‌شود. موضوع این کتاب چگونگی انتقال از طب اخلاطی به پزشکی مدرن (کلینیکی) است و آموزه اصلی آن این است که چگونه در اواخر قرن هجدهم و در قرن نوزدهم بیماری در بدن مکان‌مند شد. در فصول ابتدایی کتاب فوکو به بررسی مفهوم بیماری، تشخیص و درمان در طب اخلاطی می‌پردازد و در فصول بعد نشان می‌دهد که چگونه پزشکان قرن هجدهم و نوزدهم با رویکرد تجربه‌گرایی کوشیدند با تشریح جسد بیماران، بیماری‌ها را به ضایعه‌های به وجود آمده در بدن منتسب کنند. گرچه فوکو به این موضوع اشاره می‌کند که آناتومی پیش از پزشکی مدرن نیز وجود داشته، اما او معتقد است در طب اخلاطی، آناتومی در خدمت آسیب‌شناسی قرار نداشت تا برای اتیولوژی و تشخیص و درمان بیماری‌ها به کار گرفته شود. اما این کتاب نیز می‌توانست همچون دو کتاب دیگر با «نمایش» تشریح اجساد در دوره پیشامدرن آغاز شود و به اجرای نمایشی به نام «تئاتر آناتومی عمومی» اشاره کند. تئاتری که در اواخر قرون وسطا و در دوره رنسانس با حمایت دانشگاه‌ها، شهرداری‌ها، قدرت حاکمه و کلیسا برگزار می‌شد و در آن به تشریح اجساد می‌پرداختند. افرادی که در این تئاتر شرکت می‌کردند، فقط پزشکان و دانشجویان پزشکی نبودند؛ بلکه مردم عادی نیز همچون بقیه افراد متخصص می‌توانستند با پرداخت هزینه در آن شرکت کنند؛ اما فوکو تأکیدی بر این رویداد نمی‌کند که گاه چندین بار در سال برگزار می‌شد.
اگر فوکو کتاب تولد کلینیک را با تئاتر آناتومی عمومی آغاز می‌کرد، در این صورت می‌توانستیم بگوییم که روش روایت فوکو از دوره پیشامدرن، در سه‌گانه تاریخی‌اش بر توصیف یک «نمایش» مبتنی است. در این مقاله می‌کوشیم ابتدا این روش را در دو کتاب تاریخ جنون و مراقبت و تنبیه نشان دهیم. سپس به بازسازی نقش «نمایش» در توصیف تلقی مردمان پیشامدرن از آناتومی و تشریح می‎پردازیم. ازاین‌رو، ویژگی‌های برگزاری تئاتر آناتومی عمومی را توصیف می‌کنیم تا نشان دهیم اگر در فصول ابتدایی کتاب تولد کلینیک بدان اشاره می‌شد، می‌توانست همچون دو اثر دیگر روایتی نمایشی از تلقی دوره پیشامدرن -در حوزه طب- ارائه کند. در این صورت، خواننده می‌توانست بهتر بفهمد که چگونه تا پیش از تولد پزشکی مدرن در قرن نوزدهم، آناتومی و تشریح اجساد به‌طور آشکار و مجاز انجام می‌شد؛ اما عملاً تأثیری بر آسیب‌شناسی بیماری‌ها در طب اخلاطی نداشت؛ نکته‌ای که در هنگام مطالعه کتاب همواره ذهن را درگیر می‌کند.

کلیدواژه‌ها


منابع
فوکو، میشل (1381). تاریخ جنون، ترجمه فاطمه ولیانی. تهران: نشر نی.
فوکو، میشل (1387). مراقبت و تنبیه: تولد زندان، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نشر نی.
فوکو، میشل (1392). تولد پزشکی بالینی، ترجمه فاطمه ولیانی. تهران: نشر ماهی.
References
Cowie, Elizabeth (2011). Recording Reality, Desiring the Real, University of Minnesota Press.
Ferrari, Giovanna (1987). Public Anatomy Lessons and the Carnival: The Anatomy Theatre of Bologna. Past & Present, 117, doi.org/10.1093/past/117.1.50.
Foucault, Michael (2002). History of madness. translated by Fatemeh Valiani, Tehran, Mahi Publication [in Persian].
Foucault, Michael (2008). Discipline and Punish. translated by Sarkhosh & Jahandideh, Tehran, Ney Publication [in Persian]
Foucault, Michael (2013). The Birth of the Clinic. translated by Fatemeh Valiani, Tehran, Mahi Publication [in Persian].
Martinez-Vidal, Alvar & Pardo-Tomas, Jose (2005). Anatomical Theatres and the Teaching of Anatomy in Early Modern Spain. Medical History, 49, doi.org/10.1017/S0025727300008875.
Merback, Mitchell B. (1999). The thief, the cross and the wheel: pain and the spectacle of punishment in medieval and renaissance Europe. Reaktion Books Ltd
Swift, Christopher (2023). Ritual, spectacle, and theatre in late medieval Seville, ARC humanities Press.