روش‌شناسی تحلیل انتقادی استعاره: مطالعه موردی «استعارۀ آب» در قانون آب و نحوۀ ملی شدن آن مصوب 1347۱۳۴۷

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

استادیار زبانشناسی، گروه مطالعات زبانی، پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی «سمت»، (سازمان مطالعه و تدوین)

10.30471/mssh.2026.11527.2693

چکیده

چکیده گسترده
مقدمه و اهداف: استعاره‌ها تنها ابزار ادبی نیستند، بلکه مکانیسم‌های شناختی هستند که افراد از طریق آنها جهان، روابط اجتماعی و قدرت نهادهای حکومتی را مفهوم‌سازی می‌کنند. از زمان انتشار اثر بنیادین لاکوف و جانسون با عنوان «استعاره‌هایی که با آنها زندگی می‌کنیم»  (1980) نقش استعاره‌های مفهومی در شکل‌دهی به ادراک انسان و واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی به‌طور گسترده مورد توجه قرار گرفته است. در متون قانونی، استعاره‌ها به‌طور ظریف ایدئولوژی‌ها را منتقل می‌کنند، روابط قدرت را ساختار می‌دهند و اقتدار دولت را مشروع جلوه می‌دهند. قانون ملی شدن آب مصوب 1347 که یکی از سیاست‌های کلیدی ایران در زمینه مالکیت و مدیریت منابع آب است، نمونه‌ای برجسته برای بررسی نقش گفتمانی استعاره‌ها در متون حقوقی محسوب می‌شود. هدف این پژوهش تحلیل انتقادی استعاره‌های مفهومی موجود در قانون یادشده است، با تمرکز بر استعاره‌هایی که گفتمان آب و اقتدار دولت را شکل می‌دهند، پژوهش به چهار پرسش اصلی پاسخ می‌دهد:

استعاره‌های غالب در قانون آب کدام‌اند و چه ساختار مفهومی‌ای را در متن قانون سامان می‌دهند؟
حوزه‌های مبدأ و مقصد در این استعاره‌ها چیست و هر یک در خدمت چه اهداف مفهومی و ارتباطی قرار دارند؟
استعاره‌ها چه ایدئولوژی‌ها و روابط قدرتی را بازتاب یا بازتولید می‌کنند؟
این ساختار استعاری در مجموع چگونه در خدمت اهداف گفتمانی قانون و مشروعیت‌بخشی به دولت عمل می‌کند؟

پاسخ به این پرسش‌ها نشان می‌دهد که استعاره‌ها هم به‌عنوان ابزار شناختی و هم به‌عنوان ابزار اجتماعی-سیاسی عمل می‌کنند و پیوند زبان، حکمرانی و ایدئولوژی را آشکار می‌کنند.
روش: پژوهش از چهارچوب تحلیل انتقادی استعاره چارترس-بلک (2004) استفاده می‌کند که زبان‌شناسی شناختی و تحلیل انتقادی گفتمان را تلفیق می‌نماید. تحلیل انتقادی استعاره فرایندی ساختاریافته برای شناسایی، تفسیر و تبیین استعاره‌های مفهومی ارائه می‌دهد و امکان آشکارسازی کارکردهای ایدئولوژیک و قدرت‌مدار زبان استعاری را فراهم می‌کند. منابع داده شامل متن کامل قانون ملی شدن آب مصوب 1347 و اسناد و یادداشت‌های توضیحی مرتبط است. تحلیل در سه مرحله انجام شد: تحلیل داده‌ها در چهار گام پیاده‌سازی شد: 1. تحلیل پیشااستعاری: بررسی زمینه تولید قانون، تولیدکنندگان، مخاطبان و بستر تاریخی سیاسی؛ 2. شناسایی استعاره‌ها: استخراج و دسته‌بندی واژگان استعاری براساس شاخص‌های زبانی و تنش معنایی؛ 3. تفسیر استعاره‌ها: تحلیل نگاشتیِ مبدأ-مقصد، لحن و کارکرد شناختی استعاره‌ها؛ و 4. تبیین استعاره‌ها: تحلیل انتقادی در چهارچوب قدرت و ایدئولوژی و تحلیل پیامدهای اجتماعی-سیاسی بازنمایی استعاریِ آب. این روش ترکیبی از تحلیل کیفی متن و نگاشت مفهومی است و زمینه تاریخی و سیاسی نیز لحاظ شده تا تفسیر استعاره‌ها اعتبار و عمق بیشتری پیدا کند.
نتایج: تحلیل نشان داد که استعاره‌های غالب قانون، آب را به‌عنوان دارایی ملی، ابزار توسعه، منبع حیاتی و وسیله مشروعیت‌بخشی اقتدار دولت بازنمایی می‌کنند. پنج استعاره مفهومی اصلی شناسایی شد:

آب به‌عنوان دارایی ملی: عباراتی مانند «آب به‌عنوان منبع ملی» و «در اختیار دولت» آب را در چهارچوب اقتصادی قاب‌بندی کرده و مالکیت و کنترل دولت را مشروع جلوه می‌دهند.
دولت به‌عنوان مدیر و نگهبان: استعاره‌هایی که دولت را «مدیر» یا «نگهبان» توصیف می‌کنند، ساختار هرم قدرت را ایجاد و شهروندان را به‌عنوان بهره‌برداران وابسته معرفی می‌کنند.
آب به‌عنوان منبع قابل کنترل و تکنیکی: عباراتی مانند «ساخت زیرساخت‌ها» و «کنترل سیلاب» نشان‌دهندة کنترل فنی و عقلانی دولت بر منابع است.
توزیع آب به‌عنوان عدالت: ارجاعات به «توزیع عادلانه» یا «حق‌آبه» عدالت را در چهارچوب اداری و قانونی عملیاتی می‌کند.
آب به‌عنوان منبع حیات و بقای ملی: عباراتی مانند «منابع حیاتی کشور» و «پیشگیری از آلودگی» ضرورت اکولوژیک را به رفاه ملی پیوند می‌دهد و دخالت دولت را اخلاقی و ضروری جلوه می‌دهد.

جدول 1. استعاره‌های مفهومی کلیدی در قانون ملی شدن آب مصوب 1347




واژه یا ترکیب استعاری


در متن قانون


معنای استعاری


بسامد وقوع




ملی‎شدن


عنوان قانون و مواد 1 و 2


تشبیه منابع آب به دارایی یا سرمایه‌ای که به مالکیت ملت درمی‌آید


5




در اختیار دولت است


مواد 1، 2، 3، و تبصره‌ها


دولت به‌عنوان مالک و متصرف معرفی می‌شود؛ آب به‌مثابه دارایی


7




حفظ و بهره‌برداری


مواد 1، 2، 4، 5


بهره‌برداری استعاره‌ای از استخراج ارزش و منافع از منبع طبیعی


9




صیانت از منابع آب


مواد 5، 12، 35


برگرفته از گفتمان حفاظت و امنیت؛ آب به‌مثابه میراث ملی


4




توسعه و عمران


مواد 1، 36، 48


استعاره‌ای از رشد زیستی و ملی؛ آب عامل حیات و پیشرفت


6




تنظیم مقررات


مواد 6، 9، 10، 22


استعاره‌ای از نظم اجتماعی و کنترل جریان آب و جامعه


8




بستر رودخانه


مواد 2، 3، 4


استعاره‌ای از ساختار حقوقی و فضایی برای جریان نظم


3




مهار و استفاده مفید


مواد 24، 26، 52


استعاره‌ای از کنترل نیروهای طبیعی؛ بازنمایی اقتدار دولت


5




تخلف از مقررات


مواد 60–64


استعاره حقوقی از «تجاوز» یا «نقض نظم» در نظام آبی


7




توزیع عادلانه آب


مواد 29، 31، 32


آب در چهارچوب عدالت اجتماعی بازنمایی می‌شود


4




منابع حیاتی کشور


مقدمه و ماده 1


«حیاتی» استعاره از زندگی؛ آب به‌مثابه مایه حیات ملی


3




حریم


مواد 2، 34، 36


واژه‌ای برگرفته از زبان مقدس و مالکیتی؛ نشان‌دهنده حدود مشروع تصرف


4




تجاوز


مواد 50، 53


استفاده غیرمجاز از آب به‌مثابه حمله یا تهدید به مالکیت عمومی


2




مجازات مقرر


مواد 58، 62


نظم قانونی در قالب استعارة جزا و تلافی؛ حفظ قداست منابع آب


3




حقابه


مواد 29، 30، 31


مرکب از «حق» و «آب»؛ پیوند مفهومی عدالت و مالکیت


5




 
جدول پیشین نشان می‌دهد که چگونه استعاره‌ها معنا می‌سازند، قلمروهای مبدأ و مقصد را به هم متصل می‌کنند و چهارچوب شناختی و ایدئولوژیک مشروعیت‌بخشی اقتدار دولت بر منابع آب را شکل می‌دهند.
بحث و نتیجهگیری: قانون ملی شدن آب مصوب 1347 از شبکه‌ای ساختاریافته از استعاره‌ها برای مشروعیت‌بخشی اقتدار دولت و بازنمایی ایدئولوژی بهره می‌گیرد. آب به‌طور هم‌زمان به‌عنوان ثروت ملی، منبع فنی، عنصر حیاتی و ابزار عدالت اجتماعی قاب‌بندی می‌شود. کارکردهای اصلی شامل:

مشروعیت اقتصادی و ملی‌گرایانه: استعاره آب-به‌عنوان-ثروت، مالکیت دولت را مشروع و طبیعی جلوه می‌دهد؛
اقتدار بوروکراتیک و فنی: استعارة دولت-به‌عنوان-مدیر، کنترل متمرکز و تکنوکراتیک را تقویت می‌کند؛
عدالت و حکمرانی اخلاقی: استعاره توزیع آب به‌عنوان عدالت، ایده‌آل‌های اخلاقی و اجتماعی را به قواعد اجرایی تبدیل می‌کند؛
حیات و بقای ملی: استعاره‌های زیستی و اکولوژیک، آب را به حیات ملی پیوند می‌دهند و مداخله دولت را یک ضرورت اخلاقی معرفی می‌کنند.

این قانون ایدئولوژی منسجمی را خلق می‌کند که در آن آب، توسعه و عدالت از اقتدار متمرکز دولت جدایی‌ناپذیر است. استعاره‌ها در سطوح شناختی، زبانی و اجتماعی عمل می‌کنند و روابط قدرت را بازتولید و حکمرانی محلی را حاشیه‌ای می‌سازند. تحلیل انتقادی استعاره نشان می‌دهد که استعاره‌ها در متن قانونی ابزارهای مرکزی مشروعیت‌بخشی سیاسی و ایدئولوژیک هستند و قانون نه‌تنها یک مقرره رسمی بلکه یک ابزار گفتمانی برای شکل‌دهی ادراک، مشروعیت‌بخشی و طبیعی جلوه دادن نقش دولت در مدیریت منابع است.
تعارض منافع: نویسنده اعلام می‌کند که هیچ تعارض منافع وجود ندارد.

کلیدواژه‌ها


اصغری، شیرین، فرازنده‌پور، فائزه، و گلفام، ارسلان (1399). استعارۀ مفهومی زن در ادبیات داستانی دهۀ 80 براساس رویکرد انتقادی استعاره. مجلۀ زبانشناسی اجتماعی، 10، 37-48. https://doi.org/10.30473/il.2019.46780.1271
انصاریان، شادی، و داوری اردکانی، نگار (1401). استعاره و آمیختگی مفهومی در تحلیل گفتمان کارتون‌های سیاسی ایران. مجلۀ زبانشناسی اجتماعی، 21، 25-38. https://doi.org/10.30473/il.2022.58571.1458
پناه‌پور، یکتا، سلطانی، علی‎اصغر، و یوسفیان، پاکزاد (1398). یک استعاره یک سکانس، بررسی روایت‌شناسی سکانسی از فیلم اعتراض کیمیایی با رویکرد پیکره‌ای به تحلیل انتقادی استعاره. مجلۀ روایت‌شناسی، 6، 83-106. 20.1001.1.25886495.1398.3.2.4.7
پورابراهیم، شیرین (1400). استعاره، اسطوره و ایدئولوژی در سرخط انتخاباتی روزنامه‌های ایران براساس انگارۀ جارتریس بلک (2005). مجلۀ زبانپژوهی، 40، 9-29. 10.22051/jlr.2021.5121
پورابراهیم، شیرین (1399). استعارۀ انتخابات و مفهوم‌سازی خود/دیگری در سرخط روزنامه‌های ایران: دیدگاه تحلیل انتقادی استعاره. مجلۀ زبانشناسی اجتماعی، 11، 25-40. https://doi.org/10.30473/il.2020.49655.1318
شهرستانی، زهره، لطفی طباطبائی، عبدالمجید، و سلطانی، علی‎اصغر (1401). جنسیت در روایت‎های مردانه و زنانۀ جنگ از منظر تحلیل انتقادی استعاره. مجلۀ پژوهشنامۀ اسلامی زنان و خانواده، 42، 151-175. 10.22034/pzk.2022.7029
گل‌احمر، حسان، توانگر، منوچهر، و عموزاده، محمد (1396). بررسی انتقادی شناختی استعارۀ دیگی در سفرنامه‌های مسیر طالبی و حیرت‌نامه. مجلۀ متنشناسی ادبی، 35، 1-16. 10.22108/rpll.2017.21719
نوبخت، محسن، عظیمی، محمد، و همایونی دمیرچی، امین (1401). تحلیل انتقادی استعارۀ سیاست‎گذاری و اجرای سیاست: ارائۀ استعاره‎های بدیل. مجلۀ پژوهشهای راهبردی سیاست، 41، 146-173. https://doi.org/10.22054/qpss.2022.66610.3003
نورمحمدی، مهتاب، و دبیرمقدم، محمد (1398). تحلیل انتقادی استعاره‌ها در مناظره‌های تلویزیونی انتخابات ریاست جمهوری 1396 ایران. مجلۀ رسانههای دیداری و شنیداری، 30، 227-251. https://doi.org/10.22054/qpss.2022.66610.3003
References
Anṣārīyān, Sh., & Dāvarī Ardakānī, N. (1401 H.sh./2022). Istiʿārih wa āmīkhtigī-yi mafhūmī dar taḥlīl-i guftumān-i kārtūnhā-yi siyāsī-yi Īrān [Metaphor and conceptual blending in the discourse analysis of Iranian political cartoons]. Majallah-ʾi Zabānshināsī-yi Ijtimāʿī, 21, 25-38. https://doi.org/10.30473/il.2022.58571.1458 [In Persian]
Aṣgharī, Sh., Farāzandihpūr, F., & Golfām, A. (1399 H.sh./2020). Istiʿārih-ʾi mafhūmī-yi zan dar adabīyāt-i dāstānī-yi dahih-ʾi 80 bar asās-i rūykard-i intiqādī-yi istiʿārih [Conceptual metaphor of women in 2000s fiction based on critical metaphor analysis approach]. Majallah-ʾi Zabānshināsī-yi Ijtimāʿī, 10, 37-48. https://doi.org/10.30473/il.2019.46780.1271 [In Persian]
Cameron, L., & Low, G. (Eds.). (1999). Researching and applying metaphor. Cambridge University Press.
Charteris-Black, J. (2004). Corpus approaches to critical metaphor analysis. Basingstoke & New York: Palgrave Macmillan.
Charteris-Black, J. (2017). Fire metaphors: Discourses of awe and authority. London & New York: Bloomsbury.
Chilton, P. (2004). Analysing political discourse: Theory and practice. Routledge.
Fairclough, N. (2015). Language and power (3rd ed.). London: Routledge.
Gleick, P. (2023). The three ages of water: Prehistoric past, imperiled present, and a hope for the future. New York: PublicAffairs.
Gul Aḥmar, Ḥ., Tavangar, M., & ʿAmūzādih, M. (1396 H.sh./2017). Barrasī-yi intiqādī-yi shinākhtī-yi istiʿārih-ʾi Dīgī dar safarnāmihā-yi Masīr-i Ṭālibī va Ḥayratnāmih [A cognitive critical study of the 'pot' metaphor in Talebi's Safarnameh and Heiratnameh]. Majallah-ʾi Matnshināsī-yi Adabī, 35, 1-16. https://doi.org/10.22108/rpll.2017.21719 [In Persian]
Hajer, M. A. (2021). The politics of environmental discourse: Ecological modernization and the policy process. Oxford: Oxford University Press.
Kövecses, Z. (2010). Where metaphors come from: Reconsidering context in metaphor. Oxford / New York: Oxford University Press.
Kövecses, Z. (2020). Metaphor: A practical introduction (2nd ed.). Oxford / New York: Oxford University Press.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. Chicago / London: University of Chicago Press.
Lakoff, G., & Johnson, M. (2003). Philosophy in the flesh: The embodied mind & its challenge to Western thought. New York: Basic Books.
Li, W. (2016). Rethinking critical metaphor analysis. International Journal of English Linguistics, 6(2), 92-98.
Mukhtarov, F., & Gasper, D. (2022). From 'merchants and ministers' to 'neutral brokers'? Water diplomacy aspirations by the Netherlands – a discourse analysis of the 2011 commissioned advisory report. International Journal of Water Resources Development, 38(6), 1009-1031. https://doi.org/10.1080/07900627.2021.1929086
Musolff, A. (2016). Political metaphor analysis: Discourse and scenarios. Bloomsbury Academic.
Nūbakht, M., ʿAẓīmī, M., & Humāyūnī Damīrchī, A. (1401 H.sh./2022). Taḥlīl-i intiqādī-yi istiʿārih-ʾi siyāsatguzārī wa ijrā-yi siyāsat: arāyih-ʾi istiʿārihhā-yi badīl [Critical metaphor analysis of policy-making and implementation: Offering alternative metaphors]. Majallah-ʾi Pizhūhishhā-yi Rāhburdī-yi Siyāsatguzārī, 41, 146-173. https://doi.org/10.22054/qpss.2022.66610.3003 [In Persian]
Nūrmuḥammadī, M., & Dabīrmuqaddam, M. (1398 H.sh./2019). Taḥlīl-i intiqādī-yi istiʿārihhā dar munāẓirihā-yi talvīzyūnī-yi intikhābāt-i riyāsat-i jumhūrī-yi 1396 Īrān [Critical metaphor analysis of televised debates during Iran's 2017 presidential election]. Majallah-ʾi Rasānahā-yi Dīdārī wa Shinīdārī, 30, 227-251. https://doi.org/10.22054/qpss.2022.66610.3003 [In Persian]
O'Donnell, E., Clark, C., & Killean, R. (2024). Rights and relationality: A review of the role of law in the human/water relationship. Water Alternatives, 17(2), 207-238.
Panāhpūr, Y., Sultānī, ʿA. A., & Yūsufīyān, P. (1398 H.sh./2019). Yak istiʿārih yak sikanas, barrasī-yi ravāyatshināsī-yi sikanasī az film-i Eʿtirāḍ-i Kīmiyāyī bā rūykard-i pīkarahʾī bih taḥlīl-i intiqādī-yi istiʿārih [One metaphor, one scene: A scene-based narrative analysis of Kimiai's Eteraz using corpus-based critical metaphor analysis]. Majallah-ʾi Ravāyatshināsī, 6, 83-106. DOR: 20.1001.1.25886495.1398.3.2.4.7 [In Persian]
Pūr Ibrāhīm, Sh. (1399 H.sh./2020). Istiʿārih-ʾi intikhābāt wa mafhūmsāzī-yi khwud/dīgarī dar sarkhaṭ-i rūznāmihā-yi Īrān: dīdgāh-i taḥlīl-i intiqādī-yi istiʿārih [Election metaphor and self/other conceptualization in Iranian newspaper headlines: A critical metaphor analysis perspective]. Majallah-ʾi Zabānshināsī-yi Ijtimāʿī, 11, 25-40. https://doi.org/10.30473/il.2020.49655.1318 [In Persian]
Pūr Ibrāhīm, Sh. (1400 H.sh./2021). Istiʿārih, usṭūrih wa īdiyūlūzhī dar sarkhaṭ-i intikhābātī-yi rūznāmihā-yi Īrān bar asās-i angārih-ʾi Chārtirīs-Bilāk (2005) [Metaphor, myth, and ideology in Iranian newspaper election headlines: A Charteris-Black (2005) perspective]. Majallah-ʾi Zabānpizhūhī, 40, 9-29. https://doi.org/10.22051/jlr.2021.5121 [In Persian]
Shahristānī, Z., Luṭfī Ṭabāṭabāyī, ʿA. M., & Sultānī, ʿA. A. (1401 H.sh./2022). Jinsiyyat dar ravāyathā-yi mardānah wa zanānah-yi jang az manẓar-i taḥlīl-i intiqādī-yi istiʿārih [Gender in masculine and feminine war narratives from a critical metaphor analysis perspective]. Majallah-ʾi Pizhūhishnāmih-ʾi Islāmī-yi Zanān wa Khānavādih, 42, 151-175. https://doi.org/10.22034/pzk.2022.7029 [In Persian]
Steen, G. J., Dorst, A. G., Herrmann, J. B., Kaal, A., & Krennmayr, T. (2010). A method for linguistic metaphor identification: From MIP to MIPVU. Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
van Dijk, T. A. (2022). Discourse and power. London / New York: Palgrave Macmillan.