تحلیل جایگاه ابطال فرضیه صدفه تشریعی در فرایند اکتشاف مکتب در اقتصادنا

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

دکترای اقتصاد و عضو شورای علمی مرکز پژوهش کاربردی اقتصادی اجتماعی قدر

چکیده

مقدمه و اهداف: اندیشه شهید سید محمدباقر صدر یک منظومه فکری منسجم است که جوهر آن در روش تولید معرفت و سازوکار دستیابی به آن نهفته است. با این حال، بخش عمده‌ای از پژوهش‌های انجام‌شده درباره اندیشه او، گرفتار تقلیل‌گرایی رشته‌ای شده و آثار او به‌صورت جزایر جداگانه‌ای (اقتصادنا در حوزه اقتصاد و الأسس المنطقیّة در فلسفه) مطالعه شده‌اند. این گسست تحلیلی، مانع از درک پیوند عمیق منطقی میان مبانی معرفت‌شناختی و روش اعتبارسنجی او شده است؛ به‌ویژه در تفسیر روش‌شناسی کتاب اقتصادنا و رویکرد اکتشاف مکتب. منتقدان غالباً این روش را در چارچوب اصول فقه سنتی یا فلسفه علم اقتصاد متعارف ارزیابی کرده‌اند، درحالی‌که شهید صدر پیش از اقتصادنا، با تأسیس مکتب ذاتی معرفت در کتاب الأسس، راه‌حلی بنیادین برای گذار از داده‌های جزئی به یقین کلی ارائه داده بود.
مسئله اصلی این پژوهش آن است که مناقشات پیرامون روش‌شناسی اقتصادنا ناشی از غفلت از کاربست سازوکار منطقی الأسس در آن است. بر این اساس، هدف محوری مقاله اثبات این فرضیه است که روش اکتشاف مکتب در مقام اعتبارسنجی و اثبات، تجلی دقیق همان منطق استقرایی است. اگرچه صورت‌بندی اولیه فرضیه در اقتصادنا ماهیتی تفسیری و اجتهادی دارد، اما گذار به یقین موضوعی، فرایندی نظام‌مند است که بر ابطال منطقی فرضیه صدفه تشریعی (تصادفی بودن هماهنگی احکام) استوار است.
روش: این پژوهش از نوع بنیادی-نظری است و در چارچوب پارادایم تفسیری-تحلیلی انجام شده است. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل کیفی، متنی و تطبیقی است و به‌جای گردآوری داده‌های میدانی، به کاوش عمیق در متون بنیادین اندیشه صدر (به‌طور خاص الأسس المنطقیة و اقتصادنا) می‌پردازد. فرایند تحلیل در سه گام اصلی سامان یافته است: در گام نخست، کتاب الأسس از منظر مفهومی کالبدشکافی شد تا سیر منطقی تولید یقین (انباشت قرائن و ابطال فرضیه تصادف) در مذهب ذاتی صدر استخراج گردد. در گام دوم، بخش اکتشاف مکتب در اقتصادنا واکاوی شد تا فرایند واقعی صدر از گردآوری نصوص تا ادعای کشف نظام بازسازی شود. در گام سوم، نتایج به‌صورت تطبیقی نگاشت شدند تا نشان داده شود که فرایند اکتشاف مکتب، بازتاب همان سیر منطقی الأسس است، با این تفاوت که قرائن متنی (احکام فقهی) جایگزین قرائن تجربی شده‌اند.
نتایج: تحلیل مفهومی نشان داد که مکتب ذاتی استقراء یک سازوکار دومرحله‌ای برای تولید یقین است: مرحله نخست (زایش درونی موضوعی) که با انباشت قرائن، احتمال وقوع فرضیه رقیب (تصادف) را به‌صورت ریاضی کاهش می‌دهد، و مرحله دوم (زایش درونی ذاتی) که با جهشی معرفتی، این احتمال ناچیز را ابطال کرده و به یقین موضوعی درباره یک نظم کلان می‌رسد.
در کتاب اقتصادنا، این الگوریتم دقیقاً پیاده‌سازی شده است. داده‌های خام در اینجا نصوص و احکام پراکنده شریعت هستند. فرضیه رقیب که در این پژوهش تحت عنوان فرضیه صدفه تشریعی مفهوم‌پردازی شده، مدعی است این احکام فاقد انسجام سیستماتیک‌اند. فقیه ابتدا یک الگوی نظری (مانند محوریت کار در مالکیت) را پیشنهاد می‌دهد و سپس نشان می‌دهد که هماهنگی انبوهی از احکام جزئی با این محور، نمی‌تواند تصادفی باشد. تراکم احکام هماهنگ، فرضیه صدفه تشریعی را باطل کرده و یقین به وجود یک زیربنای واحد (مکتب اقتصادی) را حاصل می‌کند.
 
جدول 1. کاربست روش استقراء در اکتشاف مکتب اقتصادی




مؤلفه روش‌شناختی


در الأسس المنطقیّة


در اقتصادنا




داده‌های اولیه


انباشت قرائن تجربی کثیر (مثلاً مشاهدات فیزیکی)


نصوص و ادله جزئی کثیر (مثلاً احکام فقهی پراکنده)




فرضیه رقیب


فرضیه صدفه (اتفاقی بودن)


فرضیه صدفه تشریعی (پراکندگی و عدم انسجام احکام)




فرضیه مورد اثبات


قانون طبیعی / رابطه ذاتی / هدفمندی


مکتب اقتصادی / نظریه کلان / انسجام سیستمی




مکانیسم


تراکم الاحتمالات (انباشت قرائن تجربی)


تراکم الادله (انباشت و ترکیب نظام‌مند نصوص)




فرایند


ابطال منطقی فرضیه صدفه (مشابه فرایند اثبات تواتر)


ابطال منطقی فرضیه صدفه تشریعی




نتیجه


یقین به وجود قانون طبیعی


اکتشاف (یقین) به وجود مکتب اقتصادی




 
مأخذ: یافته‌های پژوهش براساس صدر (1391ق) و صدر (1424ق)
بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش، درک رایج از روش اکتشاف مکتب را ارتقا می‌دهد. اکتشاف در اندیشه صدر یک شهود باطنی یا اجتهاد ظنی صرف نیست، بلکه استنتاجی منطقی است که پشتوانه خود را از حساب احتمالات می‌گیرد. نقدهای پیشین که روش صدر را به دلیل تعدد نظریات یا فقدان حجیت فقهی تک‌تک احکام زیر سؤال برده بودند، دچار خطای مقوله‌ای شده‌اند؛ زیرا متوجه نبودند که صدر به دنبال حجیت اثباتی فقهی نیست، بلکه در پی یقین معرفت‌شناختی به یک سیستم است که با صفر شدن احتمال تصادف به دست می‌آید.
شهید صدر مفهوم استقراء را از یک ابزار تجربی به یک منطق عام معرفتی ارتقا داد؛ منطقی که نه‌تنها قانون جاذبه در فیزیک، بلکه ساختار یک مکتب در شریعت و حتی واقعیت عینی جهان خارج را اثبات می‌کند. در واقع، ابطال فرضیه صدفه موتور محرک کل دستگاه معرفتی اوست. بنابراین، اقتصادنا صرفاً یک اثر فقهی-اقتصادی نیست، بلکه تجلی عملی یک پارادایم بزرگ‌تر برای بازسازی معرفت‌شناختی علوم انسانی اسلامی است.

کلیدواژه‌ها


امیری طهرانی زاده، سید محمدرضا و افروغ، عماد (۱۳۹۳). نقد روش شناسی اقتصاد اسلامی شهید صدر از دیدگاه واقع گرایی انتقادی. روش‌شناسی علوم انسانی، ۲۰(۷۸)، ۳۱-۳۷.
توکلی، محمدجواد (۱۳۹۶). بازخوانی رویکرد شهید صدر در مورد هویت علمی اقتصاد اسلامی. روش‌شناسی علوم انسانی، ۲۳(۹۰)، ۲۱۱-۲۳۴.
توکلی، محمدجواد (۱۳۹۷). تحلیل انتقادی دوگان اثباتی و هنجاری در اقتصاد (براساس آراء شهید صدر). مطالعات اقتصاد اسلامی، ۱۱(۱)، ۱۴۱-۱۶۷.
جابری، علی و قاسمی اصل اصطهباناتی، محمدجواد (۱۳۹۴). تحلیل جایگاه استقراء در روش شهید صدر در کشف مکتب اقتصادی اسلام. معرفت اقتصاد اسلامی، ۶(۲)، ۶۵-۸۶.
خراسانی، رضا (۱۳۹۴). روش‌شناسی فهم اجتهادات سیاسی فقیهان در چارچوب فقه النظریه. روش‌شناسی علوم انسانی، ۲۱(۸۴)، ۷-۲۹.
صدر، محمدباقر (1391ق). الأسس المنطقیة للاستقراء. بیروت: دار الفکر.
صدر، محمدباقر (1421ق). المدرسة القرآنیة (چاپ اول). قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصّصیة للشهید صدر.
صدر، محمدباقر (1422ق). الفتاوى الواضحة (الطبعة الأولى). قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصّصیة للشهید الصدر.
صدر، محمدباقر (1424ق). اقتصادنا (الطبعة الأولى). قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصّصیة للشهید صدر.
صدر، محمدباقر (2013م). موسوعة الإمام الشهید السید محمد باقر الصدرu (إعداد المؤتمر العالمی للإمام الشهید الصدر، لجنة التحقیق، ۲۱ مجلداً). قم: پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر؛ دار الصدر.
عابدی‌نژاد داورانی، امین رضا (۱۳۹۴). روش کشف سیاستهای پیشرفت با تأکید بر آراء شهید صدر. معرفت اقتصاد اسلامی، ۷(۱)، ۱۳۱-۱۵۴.
قاسمی اصل، محمدجواد (۱۳۹۹). روش‌شناسی استنادات شهید صدر در اقتصادنا. روش‌شناسی علوم انسانی، ۲۶(۱۰۳)، ۵۷-۷۱.
معرفی محمدی، عبدالحمید (۱۳۹۳). روش شناسی شهید صدر در اقتصاد اسلامی؛ از نگاهی دیگر. معرفت اقتصاد اسلامی، ۶(۱)، ۹۵-۱۱۸.
میرمعزی، سید حسین و نظریان مفید، محمدتقی (۱۳۹۸). کارایی روش شهید صدر در کشف نظریه اسلامی عدالت اقتصادی. فصلنامه علمی اقتصاد اسلامی، ۱۹(۷۵)، ۵-۲۹.
نظری، حسن آقا (۱۳۸۸). روش شناسی شهید صدر درباره شکل‌گیری علم اقتصاد اسلامی و تحقیق نهایی درباره آن. روش‌شناسی علوم انسانی، ۱۵(۶۱)، ۵۱-۶۱.
نظری، حسن آقا و خطیبی، مهدی (۱۳۹۲). روش شناسی فقه نظریات اقتصادی از منظر شهید صدر. معرفت اقتصاد اسلامی، ۴(۲)، ۵-۲۸.
References
Abedinezhad Davarani, A. R. (2015/1394). “Ravesh-e Kashf-e Sīyāsathā-ye Pīshraft bā Ta’kīd bar Ārā-ye Shahīd Şadr” [Method of Discovering Progress Policies Emphasizing Martyr Sadr’s Views]. Ma’rifat-i Iqtisad-i Islami, 7(1), 131-154. https://marefateeqtesadi.nashriyat.ir/node/150 [In Persian]
Amiri Tehrani Zadeh, S. M., & Afrough, E. (2014/1393). “Naqd-e Ravesh-shenāsī-ye Eqteṣād-e Eslāmī-ye Shahīd Şadr az Dīdgāh-e Vāqe’garā’ī-ye Enteqādī” [Critique of the Methodology of Islamic Economics of Martyr Sadr from the Perspective of Critical Realism]. Ravesh-shenāsī-ye ‘Olūm-e Ensānī, 20(78), 31-37. https://method.rihu.ac.ir/article_153.html [In Persian]
Ghasemi Asl, M. J. (2020/1399). “Ravesh-shenāsī-ye Este’nādāt-e Shahīd Şadr dar Iqtisaduna” [Methodology of Martyr Sadr’s Citations in Iqtisaduna]. Ravesh-shenāsī-ye ‘Olūm-e Ensānī, 26(103), 57-71. https://doi.org/10.30471/mssh.2020.5978.1955 [In Persian]
Jaberi, A., & Ghasemi Asl Estahbanati, M. J. (2015/1394). “Taḥlīl-e Jāygāh-e Esteqrā’ dar Ravesh-e Shahīd Şadr dar Kashf-e Makteb-e Eqteṣādī-ye Eslām” [Analyzing the Place of Induction in Martyr Sadr’s Method in Discovering the Economic School of Islam]. Ma’rifat-i Iqtisad-i Islami, 6(2), 65-86. https://marefateeqtesadi.nashriyat.ir/node/137 [In Persian]
Khorasani, R. (2015/1394). “Ravesh-shenāsī-ye Fahm-e Ejtehādāthā-ye Sīyāsī-ye Faqīhān dar Chārhchūb-e Feqh al-Naẓarīyeh” [Methodology of Understanding Political Ijtihad of Jurists within the Framework of Fiqh al-Nazariyyah]. Ravesh-shenāsī-ye ‘Olūm-e Ensānī, 21(84), 7-29. https://journals.rihu.ac.ir/article_1023.html [In Persian]
Mirmoezi, S. H., & Nazarian Mofid, M. T. (2019/1398). “Kārā’ī-ye Ravesh-e Shahīd Şadr dar Kashf-e Naẓarīyeh-ye Eslāmī-ye ‘Edālat-e Eqteṣādī” [The Efficiency of Martyr Sadr’s Method in Discovering the Islamic Theory of Economic Justice]. Eqteṣād-e Eslāmī, 19(75), 5-29. https://eghtesad.iict.ac.ir [In Persian]
Moarefi Mohammadi, A. (2014/1393). “Ravesh-shenāsī-ye Shahīd Şadr dar Eqteṣād-e Eslāmī; az Negāhī Dīgar” [Martyr Sadr’s Methodology in Islamic Economics; from Another Perspective]. Ma’rifat-i Iqtisad-i Islami, 6(1), 95-118. https://marefateeqtesadi.nashriyat.ir/node/127 [In Persian]
Nazari, H. A. (2009/1388). “Ravesh-shenāsī-ye Shahīd Şadr dar bāreh-ye Shekl-gīrī-ye ‘Elm-e Eqteṣād-e Eslāmī va Taḥqīq-e Nehā’ī dar bāreh-ye Ān” [Martyr Sadr’s Methodology Regarding the Formation of Islamic Economics and Final Research on It]. Ravesh-shenāsī-ye ‘Olūm-e Ensānī, 15(61), 51-61. https://journals.rihu.ac.ir/article_377.html?lang=en [In Persian]
Nazari, H. A., & Khatibi, M. (2013/1392). “Ravesh-shenāsī-ye Feqh-e Naẓarīyāt-e Eqteṣādī az Manẓar-e Shahīd Şadr” [Methodology of the Jurisprudence of Economic Theories from Martyr Sadr’s Perspective]. Ma’rifat-i Iqtisad-i Islami, 4(2), 5-28. https://marefateeqtesadi.nashriyat.ir/node/92 [In Persian]
Sadr, M. B. (1391 AH / 1971 CE). Al-Usus al-Mantiqiyyah lil-Istiqra’ [The Logical Foundations of Induction]. Beirut: Dar al-Fikr. [In Arabic]
Sadr, M. B. (1421 AH / 2000 CE). Al-Madrasah al-Qur’aniyyah [The Quranic School] (1st ed.). Qom: Markaz al-Abhath wa al-Dirasat al-Takhasusiyyah lil-Shahid Sadr. [In Arabic]
Sadr, M. B. (1422 AH / 2001 CE). Al-Fatawa al-Wadihah [The Clear Fatwas] (1st ed.). Qom: Markaz al-Abhath wa al-Dirasat al-Takhasusiyyah lil-Shahid Sadr. [In Arabic]
Sadr, M. B. (1424 AH / 2003 CE). Iqtisaduna [Our Economics] (1st ed.). Qom: Markaz al-Abhath wa al-Dirasat al-Takhasusiyyah lil-Shahid Sadr. [In Arabic]
Sadr, M. B. (2013 CE). Mawsu’at al-Imam al-Shahid al-Sayyid Muhammad Baqir al-Sadr [Encyclopedia of the Martyred Imam Sayyid Muhammad Baqir al-Sadr] (Vols. 1-21). Qom: Dar al-Sadr. [In Arabic]
Tavakoli, M. J. (2017/1396). “Bāzkhvānī-ye Rūykard-e Shahīd Şadr dar Mored-e Hovīyat-e ‘Elmī-ye Eqteṣād-e Eslāmī” [Re-reading Martyr Sadr’s Approach to the Scientific Identity of Islamic Economics]. Ravesh-shenāsī-ye ‘Olūm-e Ensānī, 23(90), 211-234. https://method.rihu.ac.ir/article_1378.html [In Persian]
Tavakoli, M. J. (2018/1397). “Taḥlīl-e Enteqādī-ye Dogān-e Eṯbātī va Honjārī dar Eqteṣād (bar Asās-e Ārā-ye Shahīd Şadr)” [Critical Analysis of the Positive and Normative Dichotomy in Economics (Based on Martyr Sadr’s Views)]. Moṭāle'āt-e Eqteṣād-e Eslāmī, 11(1), 141-167. https://doi.org/10.30497/ies.2018.2341 [In Persian]